Crohn ve Malabsorpsiyon: B12, D Vitamini, Demir Eksikliği

Son güncelleme: 2026 · Kanıt düzeyi: ECCO 2024 Crohn, ACG 2018, AGA 2021, BSG 2019 IBD, ESPGHAN 2020 Pediatrik Crohn kılavuzları temel alınmıştır.

Crohn Hastalığı: 2026 Perspektifi

Crohn hastalığı, ağızdan anüse tüm gastrointestinal sistemi tutabilen; segmental, transmural ve granülomatöz inflamasyonla karakterize kronik bir inflamatuar bağırsak hastalığıdır. Genetik yatkınlık (NOD2, IL23R), immün disregülasyon, mikrobiyota değişiklikleri ve çevresel tetikleyicilerin (sigara, ultra işlenmiş gıda, antibiyotik) etkileşimi ile gelişir. 2026 yılı yaklaşımı; erken agresif "top-down" tedavi, treat-to-target hedefi (klinik + biyokimyasal + endoskopik + histolojik remisyon) ve terapötik ilaç izlemi (TDM) çevresinde şekillenir.

Epidemiyoloji

Batı Avrupa ve Kuzey Amerika'da prevalans 100.000'de 200–300; Türkiye'de 100.000'de 8–15 civarında olup son 20 yılda 3–4 kat artmıştır. Pik yaş 15–35 arası; ikinci bir pik 60'lı yaşlarda görülür.

Montreal Sınıflaması

• A (yaş): A1 <17, A2 17–40, A3 >40
• L (lokasyon): L1 ileal, L2 kolonik, L3 ileokolonik, L4 üst GI
• B (davranış): B1 inflamatuar, B2 striktürleyici, B3 penetran; p perianal ek

Klinik Bulgular

İntestinal

Karın ağrısı (özellikle sağ alt kadran), kronik ishal (kanlı olabilir), kilo kaybı, ateş, perianal fistül/apse, oral aftöz ülserler.

Ekstraintestinal

Periferik artrit, aksiyel spondiloartropati, eritema nodozum, piyoderma gangrenozum, üveit, episklerit, primer sklerozan kolanjit (nadiren), tromboembolizm.

Tanı Araçları (2026)

Endoskopi

İleokolonoskopi + terminal ileum intübasyonu + segmental biyopsi altın standarttır. SES-CD skoru aktivite değerlendirmesinde kullanılır. Üst GI şüphesinde EGD; bilinmeyen kanamada kapsül endoskopi.

Görüntüleme

• MR enterografi: Aktivite, komplikasyon (striktür, fistül, apse). Radyasyonsuz, tercih edilen modalite.
• Bağırsak ultrasonu (IUS): 2026'da yaygınlaşan; duvar kalınlığı >3 mm, hiperemi, mezenter yağlanması aktivite göstergesi.
• BT enterografi: Acil durumlar ve komplikasyon şüphesi.
• MR pelvis: Perianal Crohn için altın standart.

Laboratuvar ve Biyobelirteçler

• CRP, ESR, CBC, ferritin, albumin
• Fekal kalprotektin (izlem)
• B12, D vitamini, folat
• Tedavi öncesi: HBV, HCV, HIV, TB (IGRA), VZV serolojisi
• TPMT/NUDT15 (tiopurin öncesi)
• TDM: infliksimab, adalimumab trough düzey ve antikorlar

Ayırıcı Tanı

Bağırsak tüberkülozu Türkiye gibi orta prevalanslı ülkelerde önemlidir — kazeifiye granülom, IGRA pozitifliği ve ARB varlığı ile ayrılır. Yersinia, aktinik enterokolit, behçet ve indeterminate kolit diğer ayırıcı tanılardır.

Tedavi Basamakları (ECCO 2024)

İndüksiyon

• Hafif-orta ileal Crohn: Budesonid 9 mg/gün 8 hafta
• Orta-ağır: Sistemik kortikosteroid + erken biyolojik başlangıç değerlendirmesi
• Yüksek riskli fenotip (perianal, penetran, genç, geniş tutulum, kilo kaybı): Erken anti-TNF ± tiopurin (top-down)
• Pediatrik: Eksklüziv enteral nütrisyon (EEN) 6–8 hafta — birinci basamak

İdame

• Tiopurinler (azatiyoprin 2–2.5 mg/kg) — kombinasyon terapisinde
• Anti-TNF (infliksimab 5 mg/kg 0–2–6 hafta, sonra 8 haftada bir)
• Vedolizumab (anti-α4β7)
• Ustekinumab (anti-IL-12/23)
• Risankizumab (anti-IL-23p19) — 2022'den itibaren Crohn'da onaylı; 2026'da yaygın kullanımda
• Upadasitinib (JAK1 inhibitörü) — orta-ağır Crohn'da onaylı

Terapötik İlaç İzlemi (TDM)

Anti-TNF trough hedefleri: Infliksimab ≥5–10 μg/mL, adalimumab ≥7.5–10 μg/mL. Yanıt kaybında proaktif veya reaktif TDM ile doz optimizasyonu.

Cerrahi Endikasyonlar

• Medikal tedaviye refrakter hastalık
• Striktür (endoskopik dilatasyon başarısız) → rezeksiyon veya striktüroplasti
• Fistül, apse, perforasyon
• Displazi veya kanser
• Büyüme geriliği (çocuk)

Post-Op Rekürrens

Rezeksiyon sonrası 6–12 ay içinde kolonoskopi (Rutgeerts skoru); i2 ve üzerinde biyolojik tedavi düşünülür. Sigara bırakma en güçlü modifiye edilebilir faktördür.

Perianal Crohn Yönetimi

MR pelvis + eksamin altında cerrahi değerlendirme + drenaj/seton + anti-TNF (infliksimab öncelikli) kombinasyonu standarttır. Refrakter olgularda mezenkimal kök hücre (darvadstrosel) 2026'da onaylı bir seçenektir.

Beslenme ve Yaşam Tarzı

• Sigara bırakma zorunludur — Crohn seyrini en olumsuz etkileyen faktördür
• Akdeniz diyeti destekleyicidir; ultra işlenmiş gıda kısıtlanır
• Aktif dönemde düşük lifli / düşük rezidü diyet; remisyonda liberalize
• B12 (ileal rezeksiyon), D vitamini, demir replasmanı bireyselleştirilir

Aşılamalar

Biyolojik/immünosupresif öncesi: KKK (canlı, erken), VZV, HBV, pnömokok (PCV20 tercih), influenza yıllık, HPV, meningokok, RSV, COVID-19. Canlı aşılar biyolojik altında kontrendikedir.

Özel Popülasyonlar

Gebelik

Gebelik öncesi remisyon şarttır. 5-ASA, tiopurin, anti-TNF (özellikle sertolizumab) genellikle güvenlidir. Metotreksat, JAK inhibitörleri kontrendikedir.

Pediatrik

EEN indüksiyonda birinci basamaktır. Büyüme, gelişim, kemik yoğunluğu ve psikososyal takip zorunludur.

Yaşlılar

Enfeksiyon, malignite ve tromboz riskleri daha yüksektir; vedolizumab ve ustekinumab güvenlik profili nedeniyle tercih edilir.

Kanser Sürveyansı

8 yıllık kolonik Crohn sonrası kolonoskopi ile displazi taraması; kromoendoskopi tercih edilir. İnce bağırsak kanser riski artmıştır; MR enterografi izlemi.

Doktor Seçimi ve İzlem

Crohn hastalığı iç hastalıkları/gastroenteroloji, cerrahi, radyoloji, patoloji, diyetisyen, psikolog dahil multidisipliner ekiple takip edilmelidir. Remisyonda 6–12 ay, aktif hastalıkta 4–12 hafta aralıklı izlem uygulanır.

Sık Sorulan Sorular

Crohn hastalığı iyileşir mi?

Kür yoktur, ancak modern tedavilerle uzun süreli klinik ve endoskopik remisyon çoğu hastada mümkündür.

Sigara etkisi nedir?

Sigara Crohn seyrini kötüleştiren en güçlü modifiye edilebilir faktördür; bırakma zorunludur.

Biyolojik tedaviye ne zaman başlanır?

Yüksek riskli fenotip veya orta-ağır aktivitede erken (top-down) başlangıç önerilir.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi bireyseldir. İç hastalıkları uzmanınıza danışınız.