Çölyak Hastalığı Takibi

Çölyak hastalığı, genetik yatkın bireylerde gluten alımına karşı gelişen otoimmün enteropatidir. Yaşam boyu sıkı glutensiz diyet ve yapılandırılmış serolojik-mukozal izlem temel taşıdır. Bu rehber ESPGHAN 2020 ve ACG 2023 önerileri ışığında hazırlanmıştır.

Tanım ve Patofizyoloji

Çölyak hastalığı, HLA-DQ2 ve/veya DQ8 pozitif bireylerde buğday, arpa, çavdar glüteninin tetiklediği ince bağırsak villus atrofisiyle karakterize bir otoimmün hastalıktır. Prevalans genel toplumda %1 civarındadır; Türkiye'de yapılan çalışmalarda benzer oranlar bildirilmiştir. Tip 1 diyabet, otoimmün tiroid hastalığı ve Down sendromu olanlarda risk belirgin artar.

Belirtiler ve Klinik Tablolar

Klasik tabloda ishal, kilo kaybı, demir eksikliği anemisi, karın şişliği ve büyüme geriliği vardır. Erişkinlerde sıklıkla atipik prezentasyon görülür: dirençli demir eksikliği, osteopeni/osteoporoz, infertilite, kronik karaciğer enzim yüksekliği, periferik nöropati, dermatitis herpetiformis. Sessiz çölyak (asemptomatik seropozitif, mukozal hasarlı) ve potansiyel çölyak (seropozitif, mukoza normal) formları da tanımlanmıştır.

Tanı Algoritması

İlk basamak: glutenli diyet altında total IgA ve doku transglutaminaz IgA (tTG-IgA) ölçümü. IgA eksikliğinde tTG-IgG veya DGP-IgG kullanılır. Erişkinde tanı için duodenal biyopsi şarttır (≥4 distal duodenum + 1-2 bulbus örneği). Marsh sınıflaması kullanılır. Çocuklarda tTG-IgA değeri normalin >10 katı + EMA pozitif + semptomatik ise biyopsisiz tanı mümkündür. HLA tiplemesi tanıyı dışlamada (negatif öngörü değeri yüksek) yararlıdır.

Tedavi: Glutensiz Diyet

Tek kanıtlanmış tedavi yaşam boyu sıkı glutensiz diyettir. Çapraz bulaş, ilaç ve gıda etiketleri konusunda hasta eğitimi şarttır. Tanı anında diyetisyen yönlendirmesi; B12-folat-D vitamini-demir-çinko-kalsiyum eksikliklerinin taranması; DEXA ile kemik mineral yoğunluğu ölçümü önerilir. Saf, sertifikalı glutensiz yulaf çoğu hastada güvenlidir.

İzlem Sıklığı

Tanıdan sonra 3-6. ay, 1. yıl ve ardından yıllık izlem: semptomlar, tTG-IgA titresi, hemogram, ferritin, B12, folat, D vitamini, kalsiyum, karaciğer enzimleri, TSH. Sıkı diyete rağmen semptomları/tTG yüksekliği süren olgularda gizli gluten maruziyeti, refrakter çölyak, mikroskobik kolit, laktoz intoleransı ve ince bağırsak bakteriyel aşırı çoğalması araştırılır. Tedaviye uyumun değerlendirilmesinde idrar/gaita gluten immünojenik peptid (GIP) testleri kullanılabilir.

Komplikasyonlar ve Prognoz

Tedavi edilmemiş çölyakta osteoporoz, infertilite, kronik anemi, enteropati ilişkili T-hücreli lenfoma (EATL) ve ince bağırsak adenokarsinomu riski artar. Sıkı diyetle bu riskler büyük oranda azalır. Aile bireylerinin (1. derece akraba) taranması (tTG-IgA + total IgA) önerilir. Refrakter çölyak (tip I/II) ileri merkez izlemi gerektirir.

Aşılama, Eşlik Eden Hastalıklar ve Yaşam Tarzı

Çölyak hastalarında pnömokok aşısı önerilir (fonksiyonel hiposplenism riski). Tip 1 DM, otoimmün tiroidit, Sjögren ve dermatitis herpetiformis sık eşlik eder; bunların taranması yıllık izlemin parçasıdır. Egzersiz kemik sağlığını korur; alkol tüketimi minimize edilmelidir.

Sık Sorulan Sorular

Çölyak hastalığı geçer mi?

Hayır; yaşam boyu süren otoimmün bir hastalıktır. Tek tedavi sıkı glutensiz diyettir.

Glutensiz diyet kilo aldırır mı?

Mukozal iyileşme sonrası emilim düzeldikçe kilo artışı olabilir; dengeli beslenme ve fiziksel aktivite önemlidir.

Yulaf yiyebilir miyim?

Saf, sertifikalı glutensiz yulaf çoğu hastada güvenlidir; çapraz bulaş riski nedeniyle ürün seçimi önemlidir.

Hangi vitamin desteklerine ihtiyacım var?

Tanıda eksiklik saptanan demir, B12, folat, D vitamini ve kalsiyum yerine konur; sonraki destek hekim önerisine bağlıdır.

Çölyak ve laktoz intoleransı ilişkili mi?

Mukozal hasar geçici sekonder laktoz intoleransına yol açabilir; mukoza iyileştikçe çoğu hastada düzelir.

Çocuğum çölyakse kardeşini de taratmalı mıyım?

Evet; birinci derece akrabalarda risk %5-15'tir; tTG-IgA + total IgA ile tarama önerilir.

İlgili konular: Demir Eksikliği Anemisi, B12 Eksikliği, D Vitamini Eksikliği, IBS Tedavisi, Kronik İshal Tedavisi, Gluten Hassasiyeti. Daha fazla için klinikuzmani.com.tr.