Koruyucu Hekimlik Hizmetleri

Koruyucu Hekimlik Hizmetleri Nedir?

Koruyucu hekimlik hizmetleri; bireyin ve toplumun sağlığını, hastalık ortaya çıkmadan önce korumayı, hastalık ortaya çıktığında erken tanı ile hasarı sınırlamayı ve tedaviye rağmen ortaya çıkabilecek komplikasyonları önlemeyi kapsayan bütüncül bir sağlık yaklaşımıdır. 2026 iç hastalıkları pratiğinde koruyucu hekimlik; yalnızca aşı yapmak veya "check-up" istemekten çok daha geniş bir kavramdır: kişinin genetik yükü, yaşam tarzı, çevresel maruziyeti, mesleki riskleri, psikososyal koşulları ve mevcut kronik hastalık zemininin sistematik biçimde değerlendirilip risk düzeyine uygun müdahale planına dönüştürülmesidir.

Modern koruyucu hekimlik; birincil, ikincil, üçüncül ve dördüncül koruma olmak üzere dört basamakta yürütülür. Birincil korumada hedef; risk faktörünün gelişmesini önlemektir (sigara başlamamak, obeziteyi engellemek, HPV aşısı). İkincil koruma; asemptomatik hastalığın erken tanısıdır (HbA1c ile prediyabet, ACR ile albüminüri, mamografi ile erken meme kanseri, kolonoskopi ile polip). Üçüncül koruma; kronik hastalıkta komplikasyon-mortaliteyi azaltmaktır (statin, SGLT2i, RAS blokajı, KOAH'ta pulmoner rehabilitasyon). Dördüncül koruma; aşırı tıbbileştirmenin (overdiagnosis, overtreatment) ve gereksiz test-ilaç yükünün zararlarını sınırlamaktır.

Detaylı bilgi için iç hastalıkları muayenesi, dahiliye muayenesi, genel sağlık kontrolü, dahiliye check-up, yıllık sağlık taraması, kronik hastalık takibi, metabolik değerlendirme, sistemik hastalık değerlendirmesi ve erişkin hasta takibi sayfalarımızı inceleyebilir; kişiye özel koruyucu hekimlik planı için Klinik Uzmanı üzerinden randevu oluşturabilirsiniz.

Koruyucu Hekimlik Neden Kritik?

Dünya Sağlık Örgütü 2026 verilerine göre; küresel ölümlerin %74'ü, Türkiye'deki ölümlerin %86'sı bulaşıcı olmayan hastalıklardan (NCD) kaynaklanır. Bu ölümlerin %80'i; sigara, sağlıksız beslenme, fiziksel inaktivite, aşırı alkol ve hava kirliliği gibi modifiye edilebilir risk faktörlerine bağlıdır. Aynı verilerin işaret ettiği gerçek şudur: NCD yükünün büyük kısmı kaçınılmazdır değil; uygun koruyucu hekimlik hizmeti ile önlenebilir ya da geciktirilebilir.

• Kardiyovasküler ölüm riskini %30-50 azaltır (statin + kan basıncı kontrolü + sigara bırakma).
• Tip 2 diyabet gelişimini %58 önler (Diabetes Prevention Program: %7 kilo kaybı + 150 dk/hafta egzersiz).
• Kolorektal kanser mortalitesini %68 azaltır (10 yılda bir kolonoskopi; USPSTF 2025).
• Serviks kanseri insidansını %90 azaltır (9-14 yaşta HPV aşısı + 25-65 yaş HPV DNA testi).
• Meme kanseri ölümünü %20-40 azaltır (40-74 yaş mamografi; USPSTF 2024 güncellemesi).
• Akciğer kanseri ölümünü %20 azaltır (50-80 yaş yoğun sigara öyküsünde düşük doz BT).
• İnvaziv pnömokok hastalık insidansını >%75 azaltır (PCV20/PCV15+PPSV23; ACIP 2025).
• Zoster ve komplikasyonlarını >%90 azaltır (rekombinant zoster aşısı, 50+ yaş).
• Osteoporotik kırık riskini %40-70 azaltır (bisfosfonat/denosumab + D vitamini + kalsiyum + egzersiz).
• KBH progresyonunu yavaşlatır (ACR + eGFR takibi, RAS blokajı, SGLT2i, finerenon).
• İnme riskini %60 azaltır (AF'de OAK, hipertansiyon kontrolü, sigara bırakma).

Kimlere Koruyucu Hekimlik Hizmeti Önerilir?

• Tüm bireylere — çocukluktan geriatriye tüm yaşam eğrisi boyunca.
• Genç erişkinler (18-39): Kardiyovasküler risk baseline, HPV, HBV, dTaB, cinsel-üreme sağlığı, mental sağlık, tütün-alkol-madde, kilo yönetimi.
• Orta yaş (40-64): ASCVD/SCORE2, kolorektal + meme + serviks taraması, akciğer BT (uygunsa), OGTT/HbA1c, ApoB/Lp(a), FIB-4, DEXA (endike), menopoz-andropoz geçişi.
• Yaşlı erişkinler (≥65): Kapsamlı geriatrik değerlendirme, düşme, kırılganlık, kognitif tarama, deprescribing, aşılama (RZV, PCV, RSV, influenza).
• Kronik hastalığı olanlar: HT, DM, KBH, KOAH, MASLD, tiroid, romatoloji, HIV, KLL, transplant — hedefe yönelik komplikasyon önleme paketi.
• Aile öyküsü yüksek risk: Erken KVH, ailesel hiperkolesterolemi, kolorektal/meme/over/pankreas kanseri, tip 2 DM, otoimmün, malignite.
• Gebelik planlayan / gebeler / postpartum: Folik asit, iyot, HBV/HIV/sifiliz tarama, kızamık-kızamıkçık-suçiçeği aşı durumu, GDM sonrası uzun dönem takip.
• Sigara/e-sigara kullananlar, aşırı alkol tüketenler, madde kullananlar.
• Mesleki maruziyeti olanlar: Silika, asbest, kurşun, gürültü, radyasyon, vardiya çalışanı, sağlık çalışanı.
• Göçmen/mülteci, evsiz, düşük gelirli topluluklar: TB, HBV, HIV, sifiliz, aşı durumu, mental sağlık taraması.
• Uzun COVID sonrası bulguları olanlar.
• İmmünosupresif tedavi alan, transplant alıcıları, biyolojik ajan kullananlar.

Koruyucu Hekimlik Basamakları

1) Birincil Koruma — Risk Faktörü Gelişimini Önleme

Birincil koruma; henüz hiçbir risk faktörü yerleşmeden gerçekleşen müdahaledir. Örnekleri; çocukluk-adolesan HPV aşısı, tütün-alkol-madde başlangıcının önlenmesi, obezite gelişimini engelleyen aile bazlı beslenme-egzersiz danışmanlığı, güneşten koruma ile cilt kanseri profilaksisi, güvenli cinsel yaşam eğitimi, iş sağlığı-güvenliği önlemleri, hava kirliliği ve pasif duman maruziyetinin azaltılmasıdır. WHO 2026; birincil koruma müdahalelerinin, kronik hastalık yükünün %40'ına kadarını ortadan kaldırabileceğini bildirmektedir.

2) İkincil Koruma — Erken Tanı (Tarama)

İkincil koruma; asemptomatik hastalığı henüz geri döndürülebilir evrede yakalamayı hedefler. Kılavuz destekli tarama başlıkları: kolorektal kanser (≥45 yaş; kolonoskopi 10 yılda bir, gFOBT/FIT yılda bir, mt-sDNA 3 yılda bir), meme kanseri (40-74 yaş, iki yılda bir mamografi; yüksek risk için MR eklemesi), serviks kanseri (25-29 yaş sitoloji 3 yılda bir; 30-65 yaş HPV DNA 5 yılda bir), akciğer kanseri (50-80 yaş, ≥20 paket-yıl sigara, hala içen veya son 15 yıl içinde bırakan bireylerde yıllık LDCT), prostat kanseri (50-70 yaş paylaşımlı karar, aile öyküsünde 45'te başlangıç), diyabet (35 yaştan itibaren HbA1c/APG, obez-yüksek riskli bireyde daha erken), hipertansiyon (18+ yıllık ofis ölçümü + endike ise ambulatuar), dislipidemi (20 yaştan itibaren lipid profili; Lp(a) yaşam boyu bir kez), MASLD (metabolik risk taşıyanlarda FIB-4), osteoporoz (65+ kadın, 70+ erkek DEXA; ikincil risk taşıyanda daha erken), tiroid disfonksiyonu (endike ise TSH), depresyon (PHQ-9), anksiyete (GAD-7), alkol kullanım bozukluğu (AUDIT-C), OSA (STOP-BANG), IPV (uygun ortamlarda), obezite ve kilo yönetimi.

3) Üçüncül Koruma — Komplikasyonu Önleme

Üçüncül koruma; tanısı konulmuş kronik hastalıkta hedef organ hasarını ve mortaliteyi azaltmayı amaçlar. Örnekler: ASCVD'de yüksek-yoğunluklu statin + ezetimib + PCSK9i, diyabette SGLT2i/GLP-1 RA ile kardiyorenal koruma, KBH'de finerenon, hipertansiyonda tek tabletli kombinasyonlar, AF'de DOAK, KOAH'ta üçlü inhaler + pulmoner rehabilitasyon, osteoporotik kırık sonrası anti-rezorptif/anabolik tedavi, HbA1c ve tansiyon hedeflerinin bireyselleştirilmesi, aşılama takviminin kronik hastalığa göre uyarlanması. Üçüncül koruma; iç hastalıkları uzmanının uzun dönem takibiyle en yüksek verimi verir.

4) Dördüncül Koruma — Aşırı Tıbbileştirmeden Kaçınma

Dördüncül koruma; hastanın "gereksiz tıbbi müdahaleden korunmasıdır". USPSTF ve ACP 2025; belirli grup ve yaşlarda düşük değerli girişimlerin (rutin PSA taraması 70 yaş üstü, düşük riskli erişkinde EKG, düşük riskli asemptomatik bireyde koroner kalsiyum skoru dışı ileri kardiyak görüntüleme, çok yaşlı-kırılgan hastada yoğun kanser taraması, hafif viral üst solunum yolu enfeksiyonunda antibiyotik) yararı sınırlı, zararı belirgin olabileceği için önerilmediğini vurgular. "Choosing Wisely" kampanyası; koruyucu hekimliğin ayrılmaz parçasıdır.

Yaşa Göre Koruyucu Hekimlik Paketleri (2026)

Genç Erişkin (18-39 Yaş)

• Yaşam tarzı: Sigara-alkol-madde; beslenme (Akdeniz/DASH); 150-300 dk/hafta aerobik + 2 gün direnç; 7-9 saat uyku; stres.
• Kardiyometabolik: Yıllık kan basıncı, BMI/bel çevresi; 20 yaştan itibaren lipid profili + Lp(a); 35'ten itibaren HbA1c/APG; obez veya yüksek riskli bireyde daha erken.
• Tarama: Serviks kanseri (25 yaştan itibaren), cinsel yolla bulaşan hastalıklar, HBV/HCV bir kez (uygun kohort), depresyon, IPV.
• Aşılama: HPV (26 yaşa kadar yakalanma), influenza yıllık, dTaB 10 yılda bir, MMR-varisela immünite doğrulama, HBV bağışıksızlarda, COVID-19 güncel.
• Üreme sağlığı: Prekonsepsiyon danışmanlığı; folik asit; ferritin; TSH.
• Mental sağlık: PHQ-9, GAD-7, alkol/madde tarama.

Orta Yaş (40-64 Yaş)

• Kardiyovasküler: SCORE2/ASCVD PCE; ApoB ve non-HDL-K değerlendirmesi; endike ise koroner kalsiyum skoru; sedanter yaşamın aktif düzeltimi.
• Diyabet: Yıllık HbA1c; prediyabette DPP tarzı yapılandırılmış program; obez-riskli bireyde GLP-1 RA endikasyonu.
• Kanser taramaları: Kolorektal ≥45 yaş; meme (40-74 yaş, 2 yılda bir mamografi); serviks 30-65 yaş HPV DNA; akciğer BT (uygunsa); prostat 50-70 yaş paylaşımlı karar.
• MASLD: FIB-4; ≥1.30 ise VCTE veya ELF; ≥65 için FIB-4 ≥2.0 eşiği.
• Kemik: Postmenopozal kadın FRAX; risk yüksekse DEXA.
• Aşılama: İnfluenza; dTaB; 50+ RZV; 50+ PCV20 veya PCV15+PPSV23 (uygun risk); COVID-19 güncel; HBV/HAV uygun grup.
• Cinsel-üreme sağlığı: Menopoz danışmanlığı; MHT değerlendirme; erkekte hipogonadizm/andropoz.

Yaşlı Erişkin (65-74 Yaş)

• Kapsamlı geriatrik değerlendirme: Kırılganlık, kognitif tarama (Mini-Cog), depresyon (GDS), düşme (TUG), fonksiyonellik (ADL/IADL), beslenme (MNA).
• Kardiyometabolik hedefler bireyselleştirilir — beklenen yaşam süresi ve tercihe göre.
• Aşılama: İnfluenza yüksek doz/adjuvanlı; PCV20 veya PCV15+PPSV23; RZV; RSV (paylaşımlı karar 60+).
• Kanser taraması bireyselleştirilir: ≥10 yıl beklenen yaşam süresi varsa devam; yoksa deeskalasyon.
• Polifarmasi: Beers, STOPP/START v3, antikolinerjik yük değerlendirmesi; deprescribing.
• Osteoporoz: DEXA; anti-rezorptif ± anabolik; D vitamini yeterliliği.

Çok Yaşlı Erişkin (≥75 Yaş)

• Bakım hedefleri (goals of care) belirlenir: Kanser taramalarında deeskalasyon; katı LDL/HbA1c hedeflerinden vazgeçilebilir.
• Düşme, delirium, kırılganlık, sosyal izolasyon öncelikli hedefler.
• İleri bakım planlaması (advance care planning); yakınlarla birlikte.
• Palyatif ve destekleyici bakımın erken entegrasyonu.

Kanser Tarama Programları (USPSTF/ACS 2024-2025)

1. Kolorektal kanser (KRK): 45-75 yaş rutin; 76-85 paylaşımlı karar. Kolonoskopi 10 yıl, FIT yılda bir, mt-sDNA 3 yılda bir. Aile öyküsünde en genç etkilenmiş yaştan 10 yıl önce.
2. Meme kanseri: 40-74 yaş, iki yılda bir mamografi (USPSTF 2024). Yüksek risk / BRCA1/2 taşıyıcı: 25-30 yaş yıllık MR + mamografi.
3. Serviks kanseri: 21-29 yaş sitoloji 3 yılda bir; 30-65 yaş HPV DNA 5 yılda bir veya kotestleme. 65 üstü yeterli negatif tarama sonrası kesilir.
4. Akciğer kanseri: 50-80 yaş, ≥20 paket-yıl sigara, hala içen veya son 15 yıl içinde bırakan bireyde yıllık LDCT.
5. Prostat kanseri: 55-69 yaş paylaşımlı karar; aile öyküsü / Afrika kökenlilerde 45'te başlangıç düşünülür. 70+ rutin önerilmez.
6. Cilt kanseri: Yüksek risk bireylerde yıllık dermatolojik muayene; kendi kendine cilt kontrolü.
7. Karaciğer kanseri (HSK): Siroz veya HBV yüksek risk grubunda 6 ayda bir USG ± AFP.
8. Mide-özofagus: Barrett özofagusu, ailesel gastrik kanser sendromlarında endike bireysel program.
9. Over-endometriyum: Rutin popülasyon taraması önerilmez; Lynch sendromu ve BRCA taşıyıcıları için özel program.

Erişkin Aşılama Programı (CDC/ACIP 2025 & TİHUD 2025)

• İnfluenza: Yıllık; 65+ yüksek doz/adjuvanlı.
• Pnömokok: PCV20 tek doz veya PCV15+PPSV23 (65+ ve <65 yüksek risk).
• Rekombinant zoster (RZV): 50+ herkes; immünosupresif 19+.
• dTaB: 10 yılda bir; gebelikte 27-36. hafta.
• HPV: Rutin 9-12 yaş; 26 yaşa kadar yakalanma; 27-45 yaş paylaşımlı karar.
• MMR-varisela: Bağışıksızlıkta erişkin.
• HBV: 19-59 yaş herkese; 60+ risk faktörü.
• HAV: Risk faktörü olanlar.
• Meningokok: Risk grubu, seyahat, splenektomi.
• COVID-19: Güncel öneriye göre; 65+ ve immünosupresif ek doz.
• RSV: 60+ paylaşımlı karar; 75+ öneri güçlenir; gebelikte 32-36. hafta.
• Mpox, kolera, sarı humma: Endikasyona göre.

Yaşam Tarzı Reçetesi (2026 Kanıt Sentezi)

Beslenme

Akdeniz veya DASH modeli; işlenmiş et ve ultra işlenmiş gıdaların kısıtlanması; günlük en az 5 porsiyon sebze-meyve; tam tahıllar; kuru baklagiller; balık haftada 2 porsiyon; tuz <5 g/gün; eklenmiş şeker günlük enerjinin <%10'u (WHO 2026 önerisi ile <%5). Menopoz ve yaşlı erişkinde protein alımı 1.0-1.2 g/kg/gün.

Fiziksel Aktivite

Haftada 150-300 dk orta yoğunluklu aerobik veya 75-150 dk yüksek yoğunluklu aerobik; en az 2 gün direnç egzersizi; günde >8 saat oturmanın kırılması; yaşlı erişkinde denge ve esneklik egzersizleri. Aktif ulaşım ve merdiven kullanımı; günlük "hareketlilik dozu" ile birleşince ölüm riskini belirgin azaltır.

Uyku ve Sirkadiyen Sağlık

Erişkinde 7-9 saat uyku; düzenli uyku-uyanma saati; ekran-parlak ışık düzeni; kafein-alkol kısıtlaması; şüphe varsa OSA taraması (STOP-BANG, Epworth). Kronik uyku kısıtlaması; diyabet, obezite, HT ve depresyon riskini artırır.

Tütün, Alkol, Madde

Her vizitte "5A" (Ask-Advise-Assess-Assist-Arrange). Nikotin replasman tedavisi, vareniklin, sitizin, davranış desteği; e-sigara "zarar azaltma aracı" olarak sunulmaz. Alkol; sağlık için güvenli düşük eşik yoktur; kadın <10 g/gün, erkek <20 g/gün; AUDIT-C ile tarama. Madde kullanımı için tarama ve yönlendirme.

Mental Sağlık ve Stres

PHQ-9 (depresyon), GAD-7 (anksiyete), PC-PTSD-5 (travma sonrası stres) rutin. Sosyal izolasyon, kırılganlık ve iş stresi; kardiyometabolik risk için bağımsız faktör kabul edilir. Bilişsel davranışçı terapi ve mindfulness müdahaleleri; ilaç tedavisi kadar etkili olabilir.

Cinsel ve Üreme Sağlığı

Prekonsepsiyon danışmanlığı; STİ tarama; kontrasepsiyon danışmanlığı; menopoz ve postmenopozal hormon tedavisi kararı; erkekte hipogonadizm/andropoz değerlendirmesi; cinsel işlev bozuklukları için sistematik sorgulama.

Çevresel ve Mesleki Koruyucu Hekimlik

• Hava kirliliği (PM2.5): Kardiyovasküler ve pulmoner ölümlerin bağımsız belirleyicisi; kronik akciğer/kalp hastalarında bireysel iç ortam koruma stratejileri.
• Sigara dumanı maruziyeti: Pasif ve ikincil el maruziyeti; ev ve iş yerinde sigara yasağı.
• UV maruziyeti: Cilt kanseri profilaksisi; SPF 30+, fotoperiyot yönetimi.
• Kurşun, arsenik, radon: Riskli meslek ve coğrafyalarda bireysel değerlendirme.
• Vardiya çalışması: Metabolik sendrom, KVH, meme kanseri, mental sağlık riski; ışık-uyku-beslenme müdahaleleri.
• Ergonomi ve kronik ağrı: Bilgisayar çalışanlarında kas-iskelet, obezite ve mental sağlık paketi.
• Sağlık çalışanı özel programı: HBV, TB, latex, ilaç yaralanması, iğne batması sonrası profilaksi.

Klinik Yol Haritası

1. 1. Vizit — Kapsamlı Değerlendirme: Öykü, fizik muayene, temel laboratuvar, risk skorları, hedef belirleme.
2. 2. Vizit (2-4 hafta): Sonuçların paylaşılması, kişiselleştirilmiş plan, aşılama, ilaç başlangıcı, motivasyonel görüşme.
3. 3. Vizit (3-6 ay): Yaşam tarzı reçetesinin gözden geçirilmesi, ilaç titrasyonu, yeni tarama sonuçları.
4. 4. Vizit (6-12 ay): Yıllık yeniden değerlendirme; kanser taramaları takvimi; aşı takviminin yıllık güncellenmesi.
5. Ek vizitler: Yeni tanı, gebelik, cerrahi öncesi değerlendirme, seyahat öncesi.

Koruyucu Hekimlikte Dijital Sağlık ve Yapay Zeka

2026'da giyilebilir cihazlar (nabız değişkenliği, uyku, aktivite, KB, glukoz, atriyal fibrilasyon algoritmaları), akıllı yüzük ve akıllı saat verileri; elektronik sağlık kaydına entegre edilerek koruyucu hekimlik kararlarına katkı sağlar. Yapay zekâ destekli risk skorları; SCORE2 ve ASCVD üzerine kişisel yaşam verisi ekleyerek daha isabetli tahmin sunar. Ancak veriler; hekim yorumu olmadan tek başına klinik karar üretmez. Kişiselleştirilmiş koruyucu hekimlik; verinin bir iç hastalıkları uzmanının klinik yargısıyla birleştirilmesini gerektirir.

Koruyucu Hekimlik ve Sağlık Ekonomisi

USPSTF ve OECD 2025 analizleri; koruyucu hekimliğe harcanan her 1 birim kaynağın; kronik hastalık, hastane yatışı ve iş gücü kaybı üzerinden 3-14 kata kadar geri kazanım sağladığını göstermektedir. Türkiye'de NCD yükünün gayrisafi milli hasılaya doğrudan-dolaylı maliyeti %5'in üzerindedir. Bireysel düzeyde ise; erken tanı ve yaşam tarzı reçetesi; hem doğrudan tedavi maliyetini hem de üretkenlik kaybını belirgin azaltır.

Sık Yapılan Hatalar

• Sadece "her şeye baksın" mantığıyla kontrolsüz test istemek: Yanlış pozitif ve gereksiz işlem yükü.
• Kanser taramasında bireysel risk profilinin göz ardı edilmesi.
• Aşı takviminin yıllık güncellenmemesi.
• Mental sağlık taramasının rutinden çıkarılması.
• Yaşlı bireyde katı hedefler uygulamak (aşırı sıkı LDL/HbA1c; hipoglisemi, düşme).
• Polifarmasi konusunda deprescribing yapılmaması.
• Sigara/alkol/madde için 5A'nın uygulanmaması.
• Yaşam tarzı reçetesinin somut hedeflere bağlanmaması.
• Elektronik sağlık verilerinin klinik karara entegre edilmemesi.
• Dördüncül korumanın (aşırı tıbbileştirme) unutulması.

Kardiyovasküler Koruma — Derinlemesine (2026)

Kardiyovasküler hastalık (KVH) hem küresel hem Türkiye'de ölüm nedenlerinin ilk sırasındadır. Koruyucu hekimliğin en yüksek getiri sağladığı alan; asemptomatik erişkinde 10 yıllık KVH riskinin sistematik hesaplanmasıdır. ESC 2024 kılavuzu; 40-69 yaş sağlıklı bireyde SCORE2, 70+ için SCORE2-OP kullanımını önerir. Türk popülasyonu düşük-orta riskli havuzda yer alır. Risk sınıflaması sonrasında; düşük risk grubunda yaşam tarzı temelli müdahale; orta risk grubunda ek risk çarpanları (Lp(a), aile öyküsü, koroner kalsiyum skoru, kronik inflamatuar hastalık, HIV, gebelik komplikasyonları öyküsü) değerlendirilir. Yüksek/çok yüksek risk grubunda; LDL-K hedefi <70 veya <55 mg/dL, non-HDL <100 veya <85 mg/dL, ApoB <80 veya <65 mg/dL olarak agresifleştirilir. 2026 dönemi; ApoB'nin LDL-K'ya göre daha güçlü ateroskleroz-riski öngördürücü olduğunu vurgular; her yetişkinde yaşam boyu bir kez Lp(a) ölçümü önerilir. Kalp sağlığı için etkinliği kanıtlanmış müdahaleler: yüksek yoğunluklu statin, ezetimib, PCSK9i, bempedoik asit, ikozapent etil ve seçilmiş vakalarda lipoprotein aferezi; sigara bırakma; kan basıncı hedefi <130/80 mmHg (bireysel); DASH beslenme; haftada 300 dk aerobik + 2 gün direnç; obezitede GLP-1 RA/tirzepatid ile klinik olarak anlamlı kilo kaybı.

Diyabet Önleme Programı (Diabetes Prevention)

Prediyabet (HbA1c 5.7-6.4, açlık glukozu 100-125 mg/dL veya OGTT 2. saat 140-199 mg/dL); tip 2 diyabete geçişten önce müdahale için altın penceredir. Diabetes Prevention Program (DPP) verileri; hedeflenmiş yaşam tarzı programının (haftada 150 dk aerobik + %5-7 kilo kaybı) 3 yılda diyabet gelişimini %58 azalttığını, metforminin ise %31 oranında azaltma sağladığını göstermiştir. ADA 2026; prediyabette yüksek riskli bireylerde (yaş <60, BMI ≥35, gestasyonel diyabet öyküsü, PCOS) metformin başlanmasını önerir. Obezite eşlik ediyorsa; GLP-1 RA (semaglutid) veya kombine GIP/GLP-1 (tirzepatid); diyabet gelişimini metformine göre daha fazla önler ve kardiyometabolik kompozit sonlanımı iyileştirir. Prediyabet takibi; yılda bir HbA1c, iki yılda bir lipid profili, MASLD FIB-4, KB kontrolü, bel çevresi, mental sağlık ve uyku değerlendirmesini kapsar.

Hipertansiyon ve Kan Basıncı Yönetimi

ESH 2023 ve ESC 2024 kılavuzları; asemptomatik erişkinde 3-5 yılda bir ofis kan basıncı taramasını, riskli grupta yıllık takibi önerir. Beyaz önlük etkisi ve maskeli hipertansiyon; ofis dışı ölçümlerle (ev tansiyonu 7 gün, sabah-akşam çift ölçüm; ambulatuar KB monitörizasyonu) doğrulanır. Hipertansiyon tanısı ofis KB ≥140/90 mmHg (Amerikan tanı eşiği ≥130/80 mmHg) olarak konulur. Yaşam tarzı temelinde tuz kısıtlaması (<5 g/gün), DASH beslenme, düzenli fiziksel aktivite, alkol kısıtlaması ve kilo kaybı; sistolik KB'yi 5-10 mmHg düşürebilir. Farmakolojik tedavide tek tabletli ikili kombinasyon (RAS blokeri + kalsiyum kanal blokeri veya tiyazid); başlangıçtan itibaren önerilir. Dirençli hipertansiyonda spironolakton eklemesi; renal denervasyon güncel bir seçenektir. Koruyucu hekimlik ve hipertansiyon takibi; inme ve kalp yetersizliği riskini %30-40 azaltır.

Lipid Yönetimi ve Yeni Terapötikler

ESC/EAS 2024; birincil koruma için LDL-K ve ApoB hedeflerinin risk kategorisine göre bireyselleştirilmesini önerir. Statin başlangıcının hem primer hem sekonder korumada mortaliteyi azalttığı çok iyi kanıtlıdır. Statin intoleransında ezetimib, bempedoik asit, PCSK9i ve inklisiran (yılda iki doz siRNA) seçenekleri vardır. Ailesel hiperkolesterolemide erken tanı; kaskad tarama ile birinci derece akrabaların değerlendirilmesi; çocuklukta başlangıç statin tedavisi mortaliteyi belirgin azaltır. Lp(a) yükselmesi; genetik olarak modifiye edilemez ancak yüksek Lp(a)'lı bireylerde LDL-K'nın daha agresif düşürülmesi ve tromboz risk faktörlerinin sıkı yönetimi önerilir. 2026 klinik pratiği; pelakarsen ve olpasiran gibi Lp(a) düşürücü RNA temelli ajanların klinik son nokta verilerini beklemektedir.

Obezite ve MASLD Yönetiminin Koruyucu Boyutu

Obezite; tip 2 diyabet, hipertansiyon, dislipidemi, MASLD, uyku apnesi, kardiyovasküler hastalık, on üç kanser türü, osteoartrit, mental sağlık sorunları ve infertilite riskini artırır. 2026 kanıtları; yaşam tarzı temelli müdahaleye ek olarak GLP-1 RA (semaglutid 2.4 mg), kombine GIP/GLP-1 (tirzepatid) ve retatrutid gibi triple agonistlerin %15-25 kilo kaybı sağladığını göstermektedir. Bariatrik-metabolik cerrahi; BMI ≥35 kg/m² olan tip 2 diyabetli bireyde birinci basamak seçenek olarak değerlendirilir. MASLD; erişkin nüfusun %30'unu etkiler ve metabolik risk taşıyan tüm bireylerde FIB-4 ile taranır. Fibroz taraması; ≥1.30 (<65 yaş) veya ≥2.0 (65+) eşiğinde VCTE veya ELF ile doğrulanır. Rezmetirom (MASH için onaylı ilk hedefe yönelik ilaç), tirzepatid ve semaglutidin MASH üzerine etkileri; MASLD'de koruyucu hekimliğin yeni sayfasını açmaktadır.

Böbrek Sağlığı ve KBH Önleme

KDIGO 2024; diyabet, hipertansiyon, kardiyovasküler hastalık veya aile öyküsü olan bireylerde yıllık eGFR + idrar albümin/kreatinin oranı (ACR) ölçümünü önerir. Erken tanı; RAS blokajı, SGLT2i, GLP-1 RA ve finerenon ile böbrek fonksiyonunun korunmasını sağlar. Rutin popülasyon taraması önerilmez; ancak risk gruplarında koruyucu hekimliğin en yüksek getirili müdahalesidir. KBH evresi arttıkça mortalite ve KVH riski üstel biçimde artar; erken müdahale bu eğriyi düzeltir. Yaşam tarzı temelinde; tuz kısıtlaması, protein alımı 0.8-1.0 g/kg/gün (diyabetik KBH'da 1.0), sigara bırakma, obezite yönetimi ve NSAİİ-nefrotoksik ajanlardan kaçınma önerilir.

Kemik Sağlığı ve Osteoporoz Önleme

USPSTF 2025; 65+ kadın rutin DEXA taraması, 65 altı postmenopozal kadınlar için FRAX skoru ile risk stratifikasyonunu önerir. Erkeklerde 70+ veya sekonder risk taşıyan (glukokortikoid, hipogonadizm, primer hiperparatiroidi, malabsorpsiyon, gastrik bypass) bireylerde DEXA endikedir. Koruyucu müdahale; D vitamini yeterliliği (25-OH-D 30-50 ng/mL), günlük kalsiyum alımı 1000-1200 mg (öncelikle diyetle), haftada 3-5 gün ağırlık taşıyan egzersiz ve direnç egzersizi, sigara-alkol kısıtlaması, düşme önleme (görme, denge, ev güvenliği) ve endike bireylerde bisfosfonat/denosumab/romosozumab başlanmasını kapsar. Kırık sonrası ikincil profilaksi (fracture liaison service); tekrarlayan kırık riskini %30-50 azaltır.

Enfeksiyon Kontrolü ve Seyahat Sağlığı

Koruyucu hekimlik; yalnızca kronik hastalık odaklı değildir. Erişkinde HIV bir kez rutin tarama; risk grubunda yıllık; HBV/HCV en az bir kez tarama; TB, sifiliz ve klamidya-gonore uygun risk grubunda; latent TB'de INH veya rifamisin bazlı profilaksi; HIV önleme için PrEP; PEP protokolleri; seyahat öncesi ülkeye göre sarı humma, tifo, hepatit A/B, meningokok, kolera, kuduz aşıları ve malarya profilaksisi planlanır. İç hastalıkları uzmanı; seyahat öncesi konsültasyon ve kronik hastalık optimize etme sürecini yürütür.

Kadın Sağlığı — Yaşam Eğrisine Göre Koruyucu Hekimlik

Kadın sağlığında koruyucu hekimliğin; adolesan dönemden postmenopozal döneme uzanan geniş bir yelpazesi vardır. Adolesan-genç erişkinde HPV aşısı, kontrasepsiyon danışmanlığı ve mental sağlık desteği kritiktir. Üreme çağında; gebelik planlayan tüm kadınlarda prekonsepsiyon danışmanlığı, folik asit 400-800 mcg/gün, iyot, kronik hastalıkların optimize edilmesi ve teratojen ilaçların gözden geçirilmesi yapılır. Gebelikte tarama testleri (birinci-üçüncü trimester), gestasyonel diyabet ve preeklampsi taraması, gebelik aşıları (Tdap, influenza, RSV) planlanır. Postpartum dönemde GDM sonrası uzun dönem tip 2 DM takibi, meme sağlığı, postpartum depresyon (EPDS) ve pelvik taban değerlendirmesi yapılır. Menopoz geçişinde vazomotor semptomlar, uyku, mental sağlık, kardiyometabolik değişim, meme ve kemik sağlığı, menopoz hormon tedavisi (MHT) kararı bireyselleştirilir. Postmenopozal dönemde ürojinekolojik atrofi, meme kanseri taraması, kemik sağlığı ve KVH riski özellikle izlenir.

Erkek Sağlığı — Yaşam Eğrisine Göre Koruyucu Hekimlik

Erkeklerde koruyucu hekimlik; sıklıkla ihmal edilen kritik bir alandır. Genç erişkinde testis muayenesi, HPV aşısı, cinsel sağlık, tütün-alkol-madde ve mental sağlık taraması; orta yaşta kardiyovasküler risk, prostat sağlığı, hipogonadizm (yorgunluk, libido, kas kütlesi kaybı, ereksiyon sorunu ile başvuranda serum testosteron), obezite ve MASLD; yaşlı erişkinde prostat kanseri paylaşımlı kararı, kırılganlık ve kemik sağlığı ele alınır. Ereksiyon işlev bozukluğu; kardiyovasküler hastalığın erken habercisi olabilir; sistematik değerlendirme gerektirir. Sigara ve alkol; erkek mortalitesinin başlıca modifiye edilebilir belirleyicileridir.

Sağlıkta Eşitsizlik ve Toplum Temelli Koruyucu Hekimlik

WHO 2026; sosyal belirleyicilerin (gelir, eğitim, konut, iş güvencesi, yiyeceğe erişim, sosyal destek) sağlık sonuçlarının %30-55'ini açıkladığını bildirir. Düşük gelirli, kırsal, göçmen, mülteci, azınlık ve LGBTQ+ gruplarında; kanser taramaları, aşılama ve kronik hastalık yönetimi daha düşük oranlarda uygulanır. Koruyucu hekimliğin toplum sağlığı boyutu; iş yeri sağlık programları, okul temelli müdahaleler, halka açık tarama günleri, mobil sağlık hizmetleri ve sosyal destek reçetesi (social prescribing) ile güçlenir. Bireysel klinik pratiğe entegrasyon; sağlık okuryazarlığı düşük hastalarda yazılı-görsel materyal, tercümanlık desteği ve topluluk sağlık çalışanlarıyla işbirliği ile sağlanır.

Hasta Eğitimi ve Motivasyonel Görüşme

Koruyucu hekimlikte hekim-hasta görüşmesinin kalitesi; sonuçları belirleyen en güçlü değişkendir. Motivasyonel görüşme; direktif değil, hastanın kendi motivasyonunu keşfetmesine dayanan yaklaşımdır. Beş temel prensip: empatiyi ifade etme, tutarsızlık geliştirme, direnme davranışıyla birlikte hareket etme, öz-yeterliliği destekleme ve otonomiye saygı. Değişim aşamaları modeli (Prochaska-DiClemente); prekontemplasyon-kontemplasyon-hazırlık-eylem-devam etme evrelerini tanımlar. Aynı öneri; farklı evredeki bireyler için farklı biçimde sunulmalıdır. Karar paylaşımı (shared decision-making); risk-yarar-alternatiflerin görsel araçlarla (piktogram, karar yardımı) hastayla birlikte değerlendirilmesini içerir; kanser taraması, statin başlangıcı, MHT, aspirin gibi tercihe duyarlı kararlarda özellikle önemlidir.

Elektronik Sağlık Kaydı ve Klinik Karar Destek

2026 iç hastalıkları pratiğinde koruyucu hekimlik; elektronik sağlık kaydı (ESK) üzerine kurulu klinik karar destek sistemleri (KKDS) ile yürütülür. KKDS; hastanın yaş, cinsiyet, kronik hastalık ve risk faktörlerine göre kanser taraması, aşılama, laboratuvar ve konsültasyon hatırlatmalarını hekime iletir. Kanıtlar; KKDS ile taramaya uyumun %10-25 arttığını göstermektedir. Yapay zekâ destekli algoritmalar; retinal görüntüden diyabetik retinopatiyi, EKG'den atriyal fibrilasyonu, radyografiden akciğer nodülünü ve kolonoskopiden polipi tespit etmede insan performansına yaklaşan sonuçlar sunmaktadır. Ancak; algoritmalar hasta bağlamı ve hekim yargısı olmadan tek başına klinik karar üretmez. Klinik akıl yürütme ile birleşen dijital veriler; koruyucu hekimliği bireyselleştirir.

Genetik Tarama ve Prekonsepsiyon Danışmanlığı

Aile öyküsü; genetik risk tahmininin en ucuz ve en güçlü aracıdır. Erken KVH, ailesel hiperkolesterolemi, kolorektal-meme-over-pankreas kanseri, tip 2 diyabet, otoimmün hastalıklar, tromboembolizm ve hemoglobinopatiler için yıllık güncellenen üç kuşak aile öyküsü şablonu önerilir. Yüksek risk saptananlarda tıbbi genetik konsültasyon; Lynch sendromu, BRCA1/2, Li-Fraumeni, ailesel hiperkolesterolemi ve MODY için hedeflenmiş genetik test yapılır. Prekonsepsiyon; taşıyıcı tarama (kistik fibroz, spinal müsküler atrofi, hemoglobinopatiler), Rh uyumsuzluğu, TSH, iyot ve folik asit yeterliliği değerlendirilir. 2026'da farmakogenomik testler (CYP2C19, CYP2D6, SLCO1B1); statin, klopidogrel, SSRI ve tamoksifen kararlarını bireyselleştirmede kullanılmaktadır.

Mental Sağlık — Depresyon, Anksiyete ve Uyku Bozuklukları

Koruyucu hekimliğin en ihmal edilen boyutu mental sağlıktır. USPSTF 2023; erişkinde depresyon (PHQ-9) ve anksiyete (GAD-7) taramasını rutin olarak önerir. Türk toplumunda son bir yıl içinde depresyon prevalansı %10-15, anksiyete bozukluğu prevalansı %15-20 civarındadır. Tarama pozitifliğinde; klinik değerlendirme, işlevsellik, intihar riski (C-SSRS), madde kullanımı ve komorbid kronik hastalıklar bir bütün olarak ele alınır. Hafif-orta düzey depresyon-anksiyetede; bilişsel davranışçı terapi, davranışsal aktivasyon, mindfulness temelli terapiler ve dijital sağlık uygulamaları ilk basamak seçenekleridir. Orta-şiddetli tabloda SSRI/SNRI grubu farmakoterapi başlanır. Uyku bozukluğu; kronik hastalıkların hem sonucu hem nedenidir; OSA taraması, insomnia için CBT-I ve sirkadiyen ritim optimizasyonu koruyucu hekimliğin ayrılmaz parçasıdır. Kronik ağrı, yorgunluk, uzun COVID ve kadın hasta grubu; mental sağlık taramasının özellikle sıklaştırılması gereken alt gruplardır.

Uzun COVID ve Post-Enfeksiyon Sendromlar

SARS-CoV-2 enfeksiyonu sonrası bulguları 12 haftadan uzun süren bireylerde; uzun COVID (post-COVID koşulu) sistematik taranmalıdır. Sık bulgular: yorgunluk, egzersiz sonrası malaise, dispne, "brain fog", palpitasyon (POTS), koku-tat kaybı, uyku bozukluğu, depresyon-anksiyete, kronik ağrı. Koruyucu hekimlik yaklaşımı; multidisipliner değerlendirme (dahiliye, kardiyoloji, göğüs hastalıkları, nöroloji, fizik tedavi, psikiyatri), pacing tabanlı rehabilitasyon, semptom yönetimi, aşılama ve komorbid hastalıkların optimize edilmesini kapsar. Diğer post-enfeksiyon sendromlar (postviral yorgunluk, ME/CFS) de benzer yaklaşımla ele alınır. 2026'da; uzun COVID için hedefe yönelik farmakoterapi araştırmaları sürmekte; JAK inhibitörleri, LDN, metformin, ivabradin ve dengeli egzersiz protokolleri üzerinde çalışmalar devam etmektedir.

Farmakolojik Koruyucu Müdahaleler

İlaç bazlı primer koruma; belirli endikasyonlarda güçlü kanıta sahiptir. Statin; birincil ASCVD korumasında SCORE2/ASCVD ≥%10 riskli bireylerde önerilir. Ezetimib ve PCSK9i; statine intolerans veya hedefe ulaşılamayan yüksek riskli bireyde eklenir. SGLT2 inhibitörleri (dapagliflozin, empagliflozin); kalp yetersizliği, KBH ve tip 2 DM'de kardiyorenal koruma sağlar. GLP-1 RA ve tirzepatid; obezite, tip 2 DM ve KVH riskli bireyde önerilir. Aspirin; artık primer korumada rutin önerilmez; sadece seçilmiş yüksek KVH riskli 40-59 yaş bireyde paylaşımlı kararla düşünülür. Metformin; prediyabette DPP kriterleri karşılanan bireylerde önerilir. Bisfosfonat/denosumab; osteoporoz veya çok yüksek FRAX skorlu bireyde başlanır. HPV aşısı yakalanması ve zoster/pnömokok aşısı; farmakolojik olmayan ancak "profilaktik" müdahalelerdir. Aynı yaklaşımın omurgasında; potansiyel yararı, zararı, maliyeti ve hasta tercihi bir arada değerlendirilir.

Beslenme Yaklaşımlarının Bilimsel Sentezi

Koruyucu hekimlikte beslenme; tekil besin öğesi değil, "diyet paterni" düzeyinde değerlendirilir. Akdeniz diyeti; PREDIMED çalışmasında yüksek riskli bireylerde majör kardiyovasküler olayı %30 azaltmıştır. DASH; kan basıncını sistolik 8-14 mmHg düşürebilir. MIND diyeti (Akdeniz + DASH kesişimi); demans riskini azaltır. Bitki temelli diyetler; kardiyovasküler ölüm ve tip 2 DM riskini belirgin azaltır. Zamanla kısıtlı beslenme (time-restricted eating) ve aralıklı oruç; metabolik parametrelerde iyileşme sağlar ancak uzun dönem güvenlik kanıtı sınırlıdır. Ultra işlenmiş gıdalar (UPF); tüm sebeplere bağlı mortalite, KVH, tip 2 DM, obezite, MASLD ve kolorektal kanser riskini bağımsız olarak artırır. 2026 önerileri; UPF alımını toplam enerjinin %20'sinin altına indirmeyi hedeflemektedir. Bireysel beslenme reçetesi; kültürel bağlam, ekonomik erişim, kişisel tercih ve komorbiditelere göre kişiselleştirilir.

Egzersiz Reçetesi (2026 Fizyoloji)

Fiziksel aktivite; kardiyovasküler ölümü %30, tip 2 diyabet gelişimini %35, kolorektal kanser insidansını %20, depresyon gelişimini %25 azaltır. WHO 2020 ve 2026 önerileri; erişkinde haftada 150-300 dk orta yoğunluklu veya 75-150 dk yüksek yoğunluklu aerobik + 2 gün büyük kas grubu direnç egzersizini korurken; "daha fazlası daha iyidir" mesajını güçlendirmiştir. Egzersiz reçetesi (FITT: sıklık-yoğunluk-süre-tip); kronik hastalığı olanda dahi güvenli ve etkilidir. Kalp yetersizliğinde kardiyak rehabilitasyon, KOAH'ta pulmoner rehabilitasyon, tip 2 DM'de kombine aerobik-direnç, osteoporozda darbe-direnç, uzun COVID'de pacing-tabanlı program uygulanır. Sedanter davranışın (uzun oturma süresi) kırılması; kısa kalkışlar (her 30 dakikada 3-5 dk) ile mümkündür. Yaşlı erişkinde denge, çeviklik ve tai chi/yoga; düşme riskini %30 azaltır.

Sigara Bırakma — Kanıta Dayalı Yaklaşım

Sigara; önlenebilir mortalitenin bir numaralı nedenidir. Sigarayı bırakmak; her yaşta yaşam beklentisini artırır; 30 yaşında bırakan bireyde neredeyse tam iyileşme sağlanır. Klinik pratikte "5A" (Ask-Advise-Assess-Assist-Arrange) yaklaşımı standarttır. Kombinasyon farmakoterapisi; nikotin bandı + kısa etkili nikotin sakızı/pastili en yüksek başarıyı sağlar. Vareniklin; monoterapide en yüksek etkinliğe sahiptir. Bupropion; kilo alma endişesi ve depresyon eşliğinde kullanılabilir. Sitizin; yeni güncel seçenektir. Elektronik sigara; sigara bırakmayı hedefleyen hastalarda kısa dönem etkili olabilir ancak uzun dönem güvenlik verisi zayıftır; adolesan-genç erişkine önerilmez. Davranışsal terapiler (yüz yüze, telefon, uygulama); ilaç etkisini iki katına çıkarır. 5-15 yıl sigara sonrası KVH, akciğer kanseri ve mortalite risk eğrileri sigara içmemişe yaklaşır.

Alkol ve Madde Kullanımı

2026 kanıtları; alkol için "güvenli" bir düşük eşik olmadığını göstermektedir. Az miktarda alkolün kardiyoprotektif olduğu görüşü; büyük Mendelian randomizasyon çalışmalarıyla çürütülmüştür. WHO 2023 açıklaması; alkolün Grup 1 karsinojen olduğunu ve toplam alkol tüketiminin meme, kolorektal, karaciğer, özofagus, larenks, farenks, oral kavite ve mide kanseri riskini artırdığını vurgulamıştır. Klinik pratikte AUDIT-C (üç soruluk) tarama; pozitiflikte kısa müdahale ve gerekiyorsa uzman yönlendirmesi yapılır. Yüksek riskli tüketimde naltrekson, akamprosat, disülfiram ve psikoterapiler etkili seçeneklerdir. Opioid, uyarıcı ve kanabis kullanımında; iç hastalıkları uzmanının bakış açısı; kardiyovasküler, hepatik, renal, mental sağlık ve enfeksiyon riskleri açısından multidisipliner koordinasyondur.

2026 Yeni Trendler ve Ufuk

2026 iç hastalıkları koruyucu hekimliği; multiomik veri (genomik, proteomik, metabolomik, mikrobiyom) ve uzun dönem giyilebilir cihaz verilerini birleştirerek "P4 tıp" (predictive, preventive, personalized, participatory) yaklaşımına yaklaşmaktadır. Poligenetik risk skorları (PRS); tip 2 DM, KVH, prostat kanseri, meme kanseri ve depresyon için klinik pratikte pilot uygulamalara alınmıştır. Sıvı biyopsi tabanlı çoklu kanser erken tespit testleri (MCED, ör. Galleri) bazı ülkelerde risk gruplarında adjuvan tarama seçeneği olarak sunulmaktadır. Alzheimer için amiloid-tau kan biyobelirteçleri; erken tanı ve yeni monoklonal antikor tedavileriyle koruyucu hekimliği kognitif bozukluğa taşımaktadır. Yapay zekâ destekli klinik karar destek sistemleri; hastanın verilerini bütüncül olarak analiz ederek hekime "kişiselleştirilmiş koruyucu hekimlik yol haritası" önerir. Ancak; kanıt zeminine dayalı, dördüncül korumaya uyumlu ve karar paylaşımına dayanan klinik yargı; her zaman merkezi konumdadır.

Koruyucu Hekimlik Hizmetleri ve Klinik Uzmanı

Klinik Uzmanı; koruyucu hekimlik hizmetlerini bütüncül olarak sunmak isteyen bireylere; iç hastalıkları uzmanı ile uzun soluklu ilişki kurma, kişiye özel tarama ve aşılama takvimi, dijital sağlık verilerinin entegre değerlendirmesi, e-reçete, tele-konsültasyon ve hasta eğitimi imkânı sunar. 2026'da koruyucu hekimliğin başarısı; verinin sürekliliği, hekim-hasta güven ilişkisi ve karar paylaşımı ile doğrudan ilişkilidir. Aynı hekimle yıllar süren takip; koruyucu hekimliğin klinik verimini en yüksek noktaya taşır.

Koruyucu Hekimlik Vaka Örnekleri (Klinik Perspektif)

Vaka 1 — 42 yaş kadın, aile öyküsünde erken KVH. Baba 51 yaşında miyokart infarktüsü geçirmiş. Sigara içmiyor, BMI 27, KB 128/82 mmHg. LDL-K 165 mg/dL, ApoB 118 mg/dL, Lp(a) 92 nmol/L, hs-CRP 3.2, HbA1c 5.4. SCORE2 orta risk; ancak ailesel hiperkolesterolemi ve yüksek Lp(a) risk çarpanları göz önüne alınarak yüksek risk kategorisine yükseltildi. Yüksek yoğunluklu statin + ezetimib başlandı; DASH-Akdeniz beslenmesi, haftada 250 dk aerobik + 2 gün direnç egzersizi, kilo yönetimi ve stres yönetimi planlandı. HPV DNA taraması ve mamografi takvimlendirildi. 3. ayda LDL-K 68, ApoB 62 mg/dL, KB 122/78 mmHg, kilo -3 kg.

Vaka 2 — 58 yaş erkek, obezite ve prediyabet. BMI 33, bel çevresi 108 cm, HbA1c 6.1, ALT 62, AST 45, FIB-4 1.42, KB 138/86 mmHg. Kolonoskopi hiç yapılmamış, sigara 30 paket-yıl (halen içiyor). Koruyucu paket: DPP tarzı yapılandırılmış yaşam tarzı programı, 5A sigara bırakma protokolü + vareniklin, GLP-1 RA (obezite endikasyonu ile), tek tabletli anti-HT ikili kombinasyon, statin ASCVD ≥%15 gerekçesiyle, kolonoskopi (adenom saptandı, 3 yıl sonra tekrar), akciğer LDCT (>20 paket-yıl kriteri karşılandığı için), pnömokok + influenza + RZV. 12. ayda kilo -12 kg, HbA1c 5.7, ALT 34, FIB-4 1.05, KB 126/78, sigarayı bırakma başarılı.

Vaka 3 — 71 yaş kadın, postmenopozal osteoporoz + polifarmasi. DEXA T-skor lomber -2.9, femur boynu -2.6, T2DM (metformin + gliklazid + insülin glarjin), HT (amlodipin + hidroklorotiyazid + irbesartan), depresyon (essitalopram), uyku için lorazepam (12 yıldır). FRAX 10 yıllık majör kırık riski %18. Kapsamlı geriatrik değerlendirme: kırılganlık orta, düşme öyküsü var, PHQ-9 hafif depresyon. Beers ve STOPP kriterlerine göre lorazepam deprescribing planı; hidroklorotiyazidin osteoporoza yararı korunarak devam; gliklazid yerine SGLT2i düşünüldü; zoledronik asit yıllık, D vitamini 2000 IU, kalsiyum 500 mg, denge egzersizi ve düşme önleme paketi başlandı. RZV, PCV20, influenza yüksek doz aşıları uygulandı.

Sıkça Sorulan Klinik Sorular

"Sağlıklı bir yetişkin ne sıklıkla dahiliye kontrolüne gitmelidir?" — 18-39 yaş arası, hiçbir risk faktörü olmayan sağlıklı bireyler için 2-3 yılda bir kapsamlı vizit, yılda bir kısa güncelleme yeterlidir. Risk faktörü, aile öyküsü veya kronik hastalık varsa; sıklık yıllık veya 6 ayda birdir. 40 yaş sonrası yıllık kapsamlı iç hastalıkları vizit önerilir.

"Genel check-up paketleri yeterli mi?" — Standart check-up paketleri; hasta profiline göre eksik veya gereksiz test içerebilir. En doğru yaklaşım; iç hastalıkları uzmanı tarafından yapılan risk değerlendirmesi sonrası kişiye özel test seçimi ve hedeflenmiş taramadır. Standart paketler; bireyselleştirilmiş koruyucu hekimliğin yerini tutmaz.

"Aile öyküm sağlam, hiçbir şey yapmama gerek yok mu?" — Aile öyküsü sağlam olsa dahi; modifiye edilebilir risk faktörleri (sigara, obezite, sedanter yaşam, kötü beslenme, alkol) tek başına yeterli hastalık riski oluşturur. Ayrıca genetik olmayan yeni mutasyonlar da olabilir. Bu nedenle her yetişkine bireyselleştirilmiş koruyucu hekimlik önerilir.

"Her yıl her testi yaptırırsam sorun kalmaz mı?" — Aşırı test; yanlış pozitif, gereksiz işlem ve anksiyete kaynağıdır. Dördüncül koruma kapsamında; test seçimi kanıta dayalı, kişiye özel ve zamanında olmalıdır. "Her şeye bakalım" yaklaşımı; koruyucu hekimliğin karşıtıdır.

Kanıta Dayalı Kaynaklar ve Kılavuzlar (2024-2026)

Bu sayfadaki öneriler; uluslararası ve ulusal kılavuzların en güncel sürümlerine dayanmaktadır. Başlıca kaynaklar: USPSTF (US Preventive Services Task Force) 2024-2025 önerileri, American College of Physicians (ACP) 2025 yüksek değerli bakım kılavuzları, American Diabetes Association (ADA) Standards of Care 2026, European Society of Cardiology (ESC) 2024 KVH koruma kılavuzu, ESC/EAS 2024 dislipidemi, ESH 2023 hipertansiyon, KDIGO 2024 KBH, EASL 2024 MASLD, GOLD 2025 KOAH, GINA 2025 astım, EULAR 2024 romatoloji, WHO 2026 NCD raporu, CDC/ACIP 2025 aşılama, ACR/EULAR 2024, ACS 2024 kanser tarama, TİHUD 2025 iç hastalıkları önerileri, TEMD 2025 endokrin, Türk Kardiyoloji Derneği 2024, Türk Nefroloji Derneği 2024. Kaynaklar yıllık güncellenir; klinik pratikte en son sürüm izlenir. Bu içerik; iç hastalıkları uzmanının kişisel klinik değerlendirmesinin yerine geçmez; genel bilgilendirme amaçlıdır.

Koruyucu Hekimlik ve İlgili Sayfalarımız

Detaylı bilgi ve ilgili başlıklar: iç hastalıkları muayenesi, dahiliye muayenesi, genel sağlık kontrolü, dahiliye check-up, yıllık sağlık taraması, kronik hastalık takibi, metabolik değerlendirme, sistemik hastalık değerlendirmesi, erişkin hasta takibi, hipertansiyon tedavisi, diyabet takibi, kolesterol tedavisi, tiroid hastalıkları, obezite tedavisi, kardiyovasküler risk yönetimi sayfalarımızı inceleyebilir; kişiye özel koruyucu hekimlik planı için Klinik Uzmanı üzerinden iç hastalıkları uzmanı randevusu oluşturabilirsiniz.