D Vitamini (25-OH-D): Yeterlilik ve Eksiklik

Son güncelleme: 2026 · Kanıt düzeyi: ADA/EASD 2026, ESC/EAS Dyslipidaemia 2024, KDIGO CKD 2024, ATA Thyroid 2024, IDSA/ESICM Sepsis 2024, CLSI 2025, WHO Anemia 2024 kılavuzları temel alınmıştır.

Kan Tahlili: 2026 Perspektifi

Kan tahlili modern dahiliye pratiğinin bel kemiğidir. 2026 yaklaşımında kan tahlili yalnızca hasta değerlendirmesi için değil; kronik hastalık taraması, kardiyometabolik risk stratifikasyonu, ilaç güvenliği, gebelik izlemi, yaşlanma biyobelirteçleri ve yapay zekâ destekli klinik karar destek sistemleri için temel veri kaynağıdır. Modern laboratuvarlar akım sitometri, immünoturbidimetri, LC-MS, yüksek duyarlıklı test platformları (hs-troponin, hs-CRP) ile hızlı ve güvenilir sonuç sunar. Preanalitik faktörlerin (turnike süresi, açlık, hemoliz, ilaç, sirkadyen ritm) yorumdaki payı %60'a ulaşmaktadır.

Kan Örneği ve Preanalitik

• Açlık: lipid, glukoz, insülin için 8-12 saat
• Turnike ≤1 dk (aşırı staz potasyum, kalsiyum, LDH artışı)
• Hemoliz → yalancı K, LDH, AST, potasyum artışı
• Egzersiz → CK, ALT/AST, troponin (aşırı)
• Sirkadyen ritm → kortizol, TSH, demir
• Postürel: renin, aldosteron, kalsiyum
• İlaç: statin (CK, ALT), amiodaron (TSH), NSAID (Cr), diüretik (Na, K)

Tam Kan Sayımı (Hemogram)

Modern hemogram; WBC, RBC, Hgb, Hct, MCV, MCH, MCHC, RDW, trombosit, MPV, PDW ve otomatize lökosit formülü içerir. Anomali durumunda manuel yayma ile doğrulama gerekir. NLR (nötrofil/lenfosit), PLR (trombosit/lenfosit) inflamatuar ve prognostik belirteç olarak sıklıkla kullanılır.

Hemoglobin ve Hematokrit

Anemi (WHO 2024): erkek Hgb <13, kadın <12, gebe <11 g/dL. Polisitemi Hgb erkek >16.5, kadın >16 g/dL. Primer (polistemi vera, JAK2 V617F) ve sekonder (hipoksi, EPO üreten tümör) ayrımı için EPO düzeyi ve JAK2 mutasyonu değerlendirilir.

Eritrosit İndeksleri

• MCV <80 (mikrositer): Demir eksikliği, talasemi, KBH ile birlikte inflamasyon
• MCV 80-100 (normositer): Kronik hastalık anemisi, akut kanama, hemoliz erken
• MCV >100 (makrositer): B12/folat eksikliği, hipotiroidi, alkol, MDS, ilaç (metformin, metotreksat, hidroksiüre)
• RDW yükselmesi: karışık eksiklik veya erken retikülositoz

Lökosit ve Formül

• Nötrofili: bakteriyel infeksiyon, stres, steroid
• Lenfositoz: viral infeksiyon, KLL
• Eozinofili: parazit, allerji, ilaç, Churg-Strauss
• Bazofili: KML, myeloproliferatif
• Monositoz: kronik infeksiyon, TB, IBD
• Lökopeni <4x10⁹: viral, ilaç, hipersplenizm, MDS
• Ağır nötropeni <0.5 → nötropenik ateş yönetimi

Trombositler

Normal 150-400 x10⁹/L. Trombositopeni: ITP, ilaç, sepsis, DIC, splenomegali, kemik iliği yetmezliği, TTP. Trombositoz: reaktif (demir eksikliği, infeksiyon, malignite) vs primer (esansiyel trombositemi, JAK2/CALR). MPV artışı; genç trombositlerin varlığı — periferik yıkımın işareti.

Periferik Yayma

Anomali (blast, atipik lenfosit, dev trombosit, şistosit) durumunda incelenir. TMA (TTP, HUS) tanısında şistosit kritik. Hipersegmentasyon B12/folat eksikliği; blast → akut lösemi.

Retikülosit Sayımı

Kemik iliği yanıtını gösterir. Anemi + düşük retikülosit → yapım yetmezliği. Anemi + yüksek retikülosit → hemoliz veya kanama. Düzeltilmiş retikülosit indeksi (RPI) >3 uygun yanıt.

Biyokimya Paneli

Glukoz, üre, kreatinin, sodyum, potasyum, klor, bikarbonat, kalsiyum, fosfor, magnezyum, ürik asit, total protein, albümin, ALT, AST, ALP, GGT, LDH, total/direkt bilirubin, CRP, HbA1c. Modern rutinlerde eGFR (CKD-EPI 2021 kreatinin veya kreatinin + sistatin C) otomatik hesaplanır.

Karaciğer Enzimleri

• ALT: hepatosit hasarına daha spesifik
• AST: kas, kalp, karaciğer
• ALT/AST >2 alkolik hepatit; <1 viral/MASH
• ALP + GGT: kolestaz
• Bilirubin: direkt (obstrüktif, hepatoselüler) vs indirekt (hemoliz, Gilbert)
• Albümin ve INR: karaciğer sentez fonksiyonu (kronik ve akut)

Böbrek Fonksiyon Testleri

CKD-EPI 2021 (ırk düzeltmesi olmadan) standarttır. Sistatin C ile birleşik hesap sarkopeni, obezite ve doğruluk gerektiren durumlarda önerilir. Üre/kreatinin oranı >20 prerenal, <10 intrinsik veya diyet düşük protein.

Elektrolitler

• Sodyum: SIADH, adrenal yetmezlik, tiazid; hipernatremi diyabet insipidus
• Potasyum: diyaliz, RAAS blokajı, GI kayıp, spironolakton
• Klor: metabolik alkaloz (kusma), asidoz (anyon gap normal)
• Bikarbonat: asit-baz temel
• Anyon gap: metabolik asidoz sınıflaması
• Kalsiyum: albümin düzeltmeli; iyonize önce (kritik hasta)

Kan Şekeri

• Açlık plazma glukozu <100 normal, 100-125 prediyabet, ≥126 diyabet
• OGTT 2. saat ≥200 diyabet
• HbA1c ≥6.5 diyabet; 5.7-6.4 prediyabet
• Rastgele glukoz ≥200 + semptom diyabet
• ADA/EASD 2026: sürekli glukoz izlemi (CGM) time-in-range hedefleri

Lipid Paneli

• Total kolesterol, LDL, HDL, TG, non-HDL, ApoB
• ESC/EAS 2024: Non-HDL ve ApoB yüksek KV risk için tercih edilen sekonder hedefler
• Çok yüksek risk: LDL <55 mg/dL ve %50 azalma
• Lp(a) yaşam boyu 1 kez ölçülmesi önerilir
• Statin + ezetimib + PCSK9i + bempedoik asit + inklisiran (2026 seçenekleri)

Tiroid Fonksiyon Testleri

TSH primer tarama testi. Anormalse sT4 (± sT3). Subklinik hipo/hipertiroidi tanısı için TSH tekrar 2-3 ay içinde teyit edilir. Anti-TPO ve anti-Tg otoimmün tiroidit (Hashimoto/Graves) tanısında. Amiodaron, lityum, immünoterapi tiroid disfonksiyonu izlemi gerektirir.

Ürik Asit

Erkek >7, kadın >6 mg/dL hiperürisemi. Gut, taş, KBH, metabolik sendrom, KV risk. SGLT2i ürik asit atılımını artırır.

İnflamasyon Belirteçleri

• CRP: akut faz, hs-CRP ile KV risk stratifikasyonu
• ESR (sedimentasyon): daha yavaş, kronik inflamasyon (temporal arterit, PMR)
• Prokalsitonin: bakteriyel sepsis, antibiyotik durdurma kararı
• Ferritin: akut faz + demir depoları
• Fibrinojen, serum amyloid A

Kardiyak Belirteçler

hs-Troponin: 0/1 saat protokolü ile AKS dışlama/tanı. Bazal + delta değişim kritik. NT-proBNP kalp yetmezliği tanı/prognoz: <300 pg/mL akut KY dışlar; >900 (50-75 yaş) ve >1800 (>75 yaş) KY tanısı destekler. hsTroponin ayrıca sepsis, miyokardit, PE, KBH'de yükselebilir.

Demir Metabolizması

• Ferritin: demir depo (<30 kesin eksiklik, <100 KKY/KBH'de eksiklik)
• TIBC: transferrin dolaylı
• Transferrin satürasyonu <20 eksiklik, >45 hemokromatoz taraması (HFE)
• Soluble transferrin reseptörü (sTfR): inflamasyondan az etkilenir
• Hepcidin: yeni belirteç, inflamatuar anemi

B12 ve Folat

B12 <200 pg/mL eksiklik; 200-300 gri zon → MMA ve homosistein. Folat serum ve eritrosit içi ölçülür. Vejetaryen, atrofik gastrit, metformin, PPI, ileri yaş, bariatrik cerrahi risk grubu. Metilmalonik asit ve homosistein tanıyı kesinleştirir.

D Vitamini

25-OH-D: <20 eksiklik, 20-30 yetersizlik, >30 yeterli. Endocrine Society 2024: rutin tarama önerilmez; risk grubu (yaşlı, koyu ten, obezite, malabsorpsiyon, KBH, kemik hastalığı) taranır. Suplement 800-2000 IU/gün genellikle yeterli.

Kalsiyum, Fosfor, Magnezyum, PTH

Kalsiyum albüminle düzeltilir; iyonize altın standart. Primer hiperparatiroidi (yüksek PTH + Ca), sekonder (KBH), tersiyer. Hipokalsemi + yüksek fosfor → hipoparatiroidi. Magnezyum eksikliği hipokalsemiyi düzelttirmez.

Koagülasyon

• PT/INR: warfarin izlemi, hepatik sentez
• aPTT: heparin, hemofili, LA
• Fibrinojen: DIC, karaciğer yetmezliği
• D-Dimer: PE/DVT dışlama (yaş düzeltmeli); yükselme spesifik değil
• DOAK için özel testler (anti-Xa, dilüe TT)

HbA1c ve CGM (2026)

HbA1c ortalama 3 aylık glisemi. Hemoglobinopati, hemoliz, gebelik, kronik böbrek hastalığında yanıltıcı. CGM (Continuous Glucose Monitoring) time-in-range (%70-180) >%70 hedef; hipoglisemi <%4, çok düşük <%1. Fruktozamin ve glikolize albümin alternatif.

Hormonal Testler

Kortizol: sabah 8:00 baseline, düşük doz deksametazon supresyon testi, gece tükürük kortizolü Cushing için. Prolaktin: makro-prolaktin ekartasyonu. LH/FSH/estradiol/testosteron döngü/erkek uyumlu. IGF-1 akromegali. Aldosteron/renin oranı primer hiperaldosteronizm.

Tümör Belirteçleri

PSA (prostat, yaş ayarlı), CEA (kolorektal takip), CA 19-9 (pankreas), CA 125 (over/endometriyum, endometriozis dikkat), AFP (HCC, germ hücreli), b-HCG (germ hücreli, gebelik), Kalsitonin (medüller tiroid). Tarama olarak sınırlı; tanı ve takip birlikte klinik-radyolojik verilerle yorumlanır.

Otoimmün Paneller

• ANA: paterne göre (homojen dsDNA/lupus, sentromer skleroderma, nükleolar)
• Anti-dsDNA, anti-Sm: lupus spesifik
• ANCA (c-ANCA/PR3 GPA; p-ANCA/MPO MPA, EGPA)
• RF ve anti-CCP: romatoid artrit (anti-CCP daha spesifik)
• Anti-tTG IgA + total IgA: çölyak
• Anti-fosfolipid: APS

Kan Gazı

pH, pCO2, HCO3, laktat, anyon gap. Metabolik asidoz (yüksek AG: DKA, laktik, üremi, toksin; normal AG: RTA, GI kayıp). Metabolik alkaloz (klor duyarlı vs dirençli). Respiratuvar asidoz/alkaloz. Kompanzasyon beklenti formülleri (Boston/Kopenhag) ile mikst bozukluk tespit edilir.

Doktor Seçimi ve İzlem

Yıllık tarama aile hekimi/dahiliye; anormal bulguya göre kardiyoloji, endokrinoloji, hematoloji, romatoloji, nefroloji sevki. Türkiye'de üniversite laboratuvarlarında yüksek duyarlıklı ve konfirmatuvar testler mevcuttur.

2026 Yeni Ufuklar

• AI destekli hemogram/yayma yorumu
• Multi-omik biyobelirteç panelleri (proteomik, metabolomik)
• Ctcell-free DNA (likit biyopsi kanser)
• Wearable + point-of-care laboratuvar entegrasyonu
• Yaş-cinsiyet-VKİ-ırk düzeltmeli kişiselleştirilmiş referans aralıkları
• hs-cTnI ve NT-proBNP ile toplum tabanlı KV risk skorlaması
• Hepcidin, GDF-15, KIM-1 gibi yeni belirteçlerin rutine girişi

Sık Sorulan Sorular

Kan tahlili öncesi kaç saat aç kalmalıyım?

Lipid ve açlık glukozu için 8-12 saat; tam kan sayımı, tiroid, karaciğer için açlık şart değildir.

Anormal sonuç ne kadar sürede tekrarlanmalı?

Klinikle uyumsuzsa ve preanalitik hata şüphesi varsa 1-2 hafta içinde tekrar. Persistan bulgular için ilgili uzmanlığa sevk.

Hangi ilaçlar sonucu bozar?

Statin (CK, ALT), amiodaron (TSH), NSAID (Cr, K), diüretik (Na, K), biotin (TSH, troponin yanıltıcı), metformin (B12 düşüklüğü).

Referans aralıkları neden farklı olabilir?

Laboratuvarlar farklı yöntem/analiz platformları kullanır; her rapor kendi referans aralığı ile birlikte yorumlanmalıdır.

Yıllık tarama yeterli mi?

Sağlıklı erişkinde 1-2 yılda 1 hemogram+biyokimya+lipid+tiroid+HbA1c; kronik hastalıkta 3-6 ayda bir hedefe özgü panel.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi bireyseldir. Dahiliye uzmanınıza danışınız.