Gıda Zehirlenmesi: Staphylococcus, Bacillus cereus, Botulinum

Son güncelleme: 2026 · Kanıt düzeyi: IDSA 2017, ACG 2016, WGO 2024, ESPGHAN 2023, WHO 2024 kılavuzları temel alınmıştır.

İshal: 2026 Perspektifi

İshal, günde ≥3 gevşek/sulu dışkı veya bireyin normalinden belirgin artmış defekasyon olarak tanımlanır. Süreye göre akut (<14 gün), persistan (14–29 gün) ve kronik (≥30 gün) olarak sınıflandırılır. Küresel olarak 5 yaş altı çocuklarda ölüm nedenleri arasında ikinci sırada yer alır; erişkinlerde de morbidite, iş gücü kaybı ve tedavi maliyeti açısından önemli bir halk sağlığı sorunudur. 2026 yılı yaklaşımında hedef; hızlı rehidrasyon, uygun olgularda seçici antibiyotik kullanımı ve gereksiz reçetelemenin önlenmesidir.

Etiyolojik Sınıflama

Enfeksiyöz Nedenler

• Viral: Norovirus (erişkinde en sık), rotavirus (çocuk), astrovirus, sapovirus, adenovirus.
• Bakteriyel: Salmonella (non-tifoid), Shigella, Campylobacter jejuni, EHEC (O157:H7), ETEC, C. difficile.
• Parazitik: Giardia, Cryptosporidium, Entamoeba histolytica, Cyclospora.

Non-Enfeksiyöz

• İlaç yan etkileri (metformin, PPI, magnezyum, kolşisin, kemoterapi)
• Gıda toksinleri (S. aureus, B. cereus)
• Post-enfeksiyöz IBS
• İnflamatuar bağırsak hastalığı alevlenmesi
• İskemik kolit

Kırmızı Bayraklar

• Kanlı ishal, yüksek ateş (>38.5°C), 6 günden uzun süren semptomlar
• Ağır dehidratasyon bulguları, oral alım intoleransı
• 65 yaş üstü, immünsüpresyon, hamilelik, komorbidite
• Son 3 ay içinde antibiyotik kullanımı (C. difficile şüphesi)
• Nozokomiyal başlangıç

Dehidratasyon Değerlendirmesi

WHO klasifikasyonu: Hafif (<%3 kayıp) — susuzluk, mukozalar hafif kuru. Orta (%3–9) — turgor azalması, taşikardi, oligüri. Ağır (>%9) — letarji, hipotansiyon, kapiller doluş >3 s, şok bulguları.

Oral Rehidrasyon Solüsyonu (ORS)

Düşük osmolarlı ORS (245 mOsm/L) 2004'ten bu yana WHO standardıdır ve 2026'da hâlâ birinci basamaktır. Kompozisyon: Na 75, K 20, Cl 65, sitrat 10, glukoz 75 mmol/L. Ev yapımı formül yalnızca ORS'ye ulaşılamıyorsa geçicidir.

Antibiyotik Endikasyonları (IDSA 2017)

• Ağır bakteriyel ishal (yüksek ateş + kanlı ishal + sistemik toksisite)
• İmmünsüprese hasta
• Shigella, Vibrio cholerae, C. difficile, Giardia doğrulanmış
• Yolcu ishali (orta-ağır) — azitromisin 1 g tek doz tercih

Kaçınılması gerekenler: EHEC şüphesinde antibiyotik (HÜS riski), rutin non-tifoid Salmonella tedavisi.

Antimotilite İlaçları

Loperamid — fonksiyonel/hafif olgularda etkindir. Kanlı ishal, yüksek ateş, C. difficile şüphesi ve çocuklarda kontrendikedir. Yolcu ishalinde antibiyotikle kombinasyon süreyi kısaltır.

Rasekadotril — enkefalinaz inhibitörü; motiliteyi etkilemeden antisekretuar etki gösterir, çocuklarda güvenli.

Probiyotikler (2026 Kanıtlar)

ESPGHAN 2023 önerileri: Saccharomyces boulardii ve Lactobacillus rhamnosus GG akut çocuk gastroenteritinde süreyi ~1 gün kısaltır. Antibiyotik ilişkili ishal profilaksisinde de kanıt orta düzeydedir.

Çinko Suplementasyonu

6 ay–5 yaş çocuklarda 10–20 mg/gün × 10–14 gün; ishal süresini ve rekürrensi azaltır (WHO/UNICEF).

C. difficile Enfeksiyonu (2026 Güncel)

• İlk atak, non-severe: Fidaksomisin 200 mg × 2 × 10 gün (birinci seçenek), alternatif vankomisin 125 mg × 4 × 10 gün.
• Severe: Vankomisin 125 mg × 4 × 10 gün.
• Fulminan: Vankomisin 500 mg × 4 PO + IV metronidazol.
• Rekürren: Fidaksomisin taperlenmiş rejim, FMT, bezlotoksumab.

Yolcu İshali — Önleme (2026)

• Güvenli gıda-su, sık el hijyeni
• Yüksek risk grupları için rifaksimin profilaksisi seçili olgularda
• Bizmut subsalisilat orta düzey koruma sağlar

Özel Popülasyonlar

Çocuklar

ORS + erken realimentasyon + çinko köşe taşlarıdır. Antibiyotik ancak spesifik endikasyonla verilir. Rotavirus aşısı en etkili önlemdir.

Gebelik

ORS ve loperamid (2–3. trimester, kısa süreli) genellikle güvenlidir. Azitromisin ampirik antibiyotik olarak tercih edilir.

Yaşlılar

Dehidratasyon hızlı gelişir; fekal impakt taşma ishali gözden kaçırılmamalıdır. C. difficile eşiği düşük tutulur.

Bildirim Zorunlu Etkenler

Kolera, tifo, EHEC (O157:H7), botulismus, salgın şüpheleri sağlık otoritesine bildirilir.

Doktor Seçimi ve İzlem

Basit akut ishal aile hekimi seviyesinde yönetilebilir; alarm bulguları olan, uzamış, kanlı, immünsüpresyon zemininde gelişen ishal iç hastalıkları ve enfeksiyon hastalıkları uzmanı takibi gerektirir.

Sık Sorulan Sorular

Loperamid kimlere verilmez?

Kanlı ishalde, yüksek ateşte, C. difficile şüphesinde ve 12 yaş altı çocuklarda kontrendikedir.

İshalde ne yemeliyim?

Erken realimentasyon önerilir — hafif tuzlu, kompleks karbonhidrat ağırlıklı beslenme; katı kısıtlama gereksizdir.

Antibiyotik gerekli mi?

Çoğu akut ishal viraldir; antibiyotik yalnızca seçili bakteriyel/paraziter olgularda verilir.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi bireyseldir. İç hastalıkları uzmanınıza danışınız.