Lökopeni ve Pansitopeni Ayırıcı Tanısı

Son güncelleme: 2026 · Kanıt düzeyi: WHO Anemia 2024, BSH Guidelines 2024/2025, ASH 2024, ELN AML/MDS 2022/2025, ICSH 2024, Türk Hematoloji Derneği güncel kılavuzları temel alınmıştır.

Hemogram: 2026 Perspektifi

Hemogram (tam kan sayımı, CBC), dahiliye pratiğinin en sık istenen testidir; ucuz, hızlı ve son derece bilgi vericidir. 2026 yaklaşımında hemogram yalnızca anemi ve infeksiyon tarama testi değil; kronik inflamasyon, kardiyometabolik risk, malignite ve prognoz için de kritik veri sunar. Modern analizörler flow sitometri, VCS (volume-conductivity-scatter), otomatize retikülosit ve nRBC sayımı ile klasik hematoloji analizinin sınırlarını genişletmiştir. NLR (nötrofil/lenfosit), PLR (trombosit/lenfosit), SII (Systemic Immune-Inflammation Index) gibi modern skorlar bağımsız prognostik belirteç olarak sepsis, KV hastalık, onkoloji ve KOAH gibi geniş bir yelpazede kullanılır.

Hemogram Örneği ve Preanalitik

• K2/K3 EDTA tüp (mor kapak)
• 2 saat içinde işlenmesi ideal; oda ısısında 8 saate kadar stabil
• Aşırı çalkalama → hemoliz, yalancı düşük Hgb/Hct
• Turnike ≤1 dk (hemokonsantrasyon)
• EDTA bağımlı psödotrombositopeni → sitratlı tüp kontrolü
• Soğuk aglutinin → yalancı yüksek MCV/MCH, düşük RBC
• Lipemik/ikterik örnek → yalancı yüksek Hgb
• Uzun süreli aç kalma, ileri egzersiz → kısa süreli lökositoz

Otomatize Cihazlar

Empedans (Coulter prensibi) hücre hacmi ve sayımı için standarttır. Optik (lazer scatter) hücre kompleksliği ve granülarite değerlendirir. Flow sitometri ile CD41/CD61 trombosit doğrulaması, nRBC ve immatür granülosit sayımı yapılır. Modern analizörler (Sysmex XN, Beckman Coulter DxH, Siemens ADVIA) 30'dan fazla parametre sunar.

Eritrosit Sayısı ve Kütle

RBC, Hgb ve Hct birbirini destekleyen parametrelerdir. Hgb, oksijen taşıma kapasitesinin doğrudan ölçüsü olduğundan anemi tanısında altın standarttır. Hct plazma hacmine bağımlı ve dehidratasyonda yanıltıcı olabilir.

MCV, MCH, MCHC

• MCV (mean corpuscular volume): Eritrosit ortalama hacmi (80-100 fL). Mikrositer <80, makrositer >100.
• MCH (mean corpuscular hemoglobin): Hücre başına Hgb miktarı (27-32 pg). MCV ile paralel.
• MCHC (mean corpuscular hemoglobin concentration): Hgb konsantrasyonu (32-36 g/dL). Yüksek MCHC → sferositoz, orak hücre; düşük → demir eksikliği, talasemi.

RDW

Eritrosit hacim heterojenitesi (11.5-14.5%). Yüksek RDW erken demir eksikliğinde talasemiden ayırıcıdır (talasemide RDW normal). Ayrıca karma anemi (Fe+B12), MDS, retikülositoz belirtecidir. 2026'da RDW; kalp yetmezliği, sepsis, KV mortalite için bağımsız prognostik skordur.

Retikülosit

• Genç eritrosit; kemik iliği aktivitesinin göstergesi
• Normal: %0.5-1.5 veya 25-75x10⁹/L
• Düzeltilmiş retikülosit indeksi (RPI) = retikülosit% × (Hct hasta/Hct normal) / matürasyon faktörü
• RPI >3: hemoliz veya kanama (uygun yanıt)
• RPI <2: yapım yetmezliği (Fe, B12, folat, KHA, aplastik, MDS)
• Retikülosit Hgb içeriği (Ret-He/CHr): erken demir eksikliği için sensitif

Mikrositer Anemi

• Demir eksikliği anemisi (DEA): Düşük ferritin (<30), TSAT <20, yüksek TIBC, yüksek RDW
• Talasemi taşıyıcılığı: RDW normal, Mentzer indeksi (MCV/RBC) <13, Hgb elektroforezi (HbA2 artmış)
• Kronik hastalık anemisi (KHA): Ferritin normal-yüksek, hepcidin artmış, sTfR normal
• Kurşun zehirlenmesi, sideroblastik anemi (bazofilik stipling)

Makrositer Anemi

• B12 <200 pg/mL veya folat <4 ng/mL eksikliği (megaloblastik)
• Non-megaloblastik: alkol, hipotiroidi, karaciğer hastalığı, MDS, ilaç (metotreksat, hidroksiüre, azatiyopurin, zidovudin)
• MMA + homosistein B12 eksikliğini doğrular
• Retikülositoz (hemoliz) yalancı makrositoz yaratabilir

Normositer Anemi

KHA, akut kanama (erken), hemoliz erken, KBH anemisi, endokrin (adrenal, tiroid, hipofiz), karışık eksiklikler. RDW yüksekse karma eksiklik düşünülür.

Hemolitik Anemi

• Yüksek LDH, indirekt bilirubin, retikülosit; düşük haptoglobin
• Direkt Coombs (DAT): otoimmün (sıcak IgG, soğuk IgM)
• Şistosit → mikroanjiopatik (TTP, HUS, DIC, HELLP)
• Sferosit → herediter sferositoz, immün
• Hemoglobinüri, hemosiderinüri → intravasküler hemoliz
• G6PD, PK eksikliği, orak hücre, PNH ayırıcı tanıda

Aplastik Anemi ve Pansitopeni

Üç seri düşüklük. Ayırıcı tanı: aplastik anemi, MDS, akut lösemi, hipersplenizm, megaloblastik anemi, ilaç toksisitesi, HIV, hepatit, PNH, hipertiroidi, brucella, TB kemik iliği tutulumu. Kemik iliği aspirasyon + biyopsi altın standart; sitogenetik ve moleküler paneller (WHO 2022, ELN 2025) gerekir.

Polisitemi

• Primer: Polisitemi vera (JAK2 V617F %95, ekson 12 mutasyonu), düşük EPO
• Sekonder: hipoksi (KOAH, uyku apnesi, yüksek irtifa), EPO üreten tümör (renal, hepatoselüler), androjen
• Relatif: dehidratasyon, Gaisböck
• Hgb erkek >16.5, kadın >16 g/dL WHO 2016; JAK2 mutasyon tarama pratikte kritik

Lökosit Formülü

Nötrofil, lenfosit, monosit, eozinofil, bazofil. Otomatize sayım; anomali durumunda manuel yayma zorunlu. İmmatür granülosit (IG), nRBC, atipik lenfosit otomatize modern analizörlerde raporlanır.

Nötrofili

• Bakteriyel infeksiyon, sepsis
• Yanık, travma, cerrahi
• Steroid, GCSF
• Sigara, stres (fizyolojik)
• Myeloproliferatif (KML) — BCR-ABL taraması
• Sol kayma (bant+): akut infeksiyon
• Toksik granülasyon, Döhle cisimcikleri: bakteriyel
• LAP (leukocyte alkaline phosphatase) skoru: KML'de düşük, lökomoid reaksiyonda yüksek

Lenfositoz

• Reaktif: EBV, CMV, viral hepatit, pertussis
• Klonal: KLL (matür klonal lenfositler), akım sitometri (CD19+CD5+CD23+)
• Prolenfositik lösemi, kıllı hücreli lösemi
• Persistan >5x10⁹/L klonal değerlendirme

Eozinofili

• Parazit (Strongyloides, kancalı kurt, filaryaz, kist hidatik)
• Allerji, astım, atopi
• İlaç (DRESS)
• Adrenal yetmezlik
• Malignite (Hodgkin, KML eozinofilik)
• Vaskülit (EGPA)
• Hiperseozinofilik sendrom (>1.5x10⁹/L, organ hasarı, FIP1L1-PDGFRA)

Bazofili ve Monositoz

Bazofili: KML, PV, ET, alerji, hipotiroidi. Monositoz: kronik infeksiyon (TB, brusella, subakut endokardit), IBD, KMML (kronik myelomonositik lösemi), Hodgkin lenfoma, otoimmün hastalıklar.

Nötropeni

• Hafif: 1.0-1.5, orta: 0.5-1.0, ağır: <0.5x10⁹/L
• Konjenital (Kostmann), siklik, kronik idiyopatik
• İlaç (klozapin, karbimazol, metamizol, sulfasalazin, kemoterapi)
• Viral (HIV, HBV, HCV, EBV)
• Otoimmün, hipersplenizm, aplastik anemi, MDS
• Ağır nötropeni + ateş ≥38.3 → acil geniş spektrumlu antibiyotik (FN protokolü)

Lökopeni ve Pansitopeni

Yaklaşım: retikülosit (yapım yetmezliği vs periferik yıkım), yayma, B12/folat, hepatit/HIV serolojisi, brucella, otoimmün paneller. Yanıt yoksa kemik iliği.

Lökositoz vs Lösemi

Blast >%20 (periferik veya kemik iliği) akut lösemi tanı kriteri (WHO 2022). Auer çubukları AML patognomonik. Akım sitometri, sitogenetik, NGS (FLT3, NPM1, IDH1/2, TP53) prognoz ve tedavi seçiminde kritik.

Trombositopeni

• Yalancı (EDTA psödotrombositopeni): sitratlı tüp
• ITP: izole trombositopeni, yayma normal, otoantikor
• TTP: MAHA + trombositopeni + nörolojik + renal + ateş; ADAMTS13 <%10
• HIT: heparin sonrası 5-10. gün, PF4/heparin antikoru, 4T skor
• DIC: PT/aPTT uzamış, fibrinojen düşük, D-dimer yüksek
• Sepsis, HELLP, ilaç, hipersplenizm, KML/MDS, viral (HIV, HCV, dang)
• Gebelik trombositopenisi (gestasyonel), preeklampsi/HELLP

Trombositoz

• Reaktif (%80): infeksiyon, inflamasyon, malignite, demir eksikliği, splenektomi, kanama sonrası
• Esansiyel trombositemi: JAK2 V617F (%50), CALR (%25), MPL; kemik iliği biyopsisi
• PV, KML, MDS/MPN overlap
• Ağır trombositoz (>1000x10⁹/L): tromboz ve paradoksal kanama riski

MPV, PDW, PCT

MPV: ortalama trombosit hacmi (7.5-11.5 fL). Yüksek MPV → genç trombositler (periferik yıkım, ITP, hipertiroidi, KV risk). Düşük MPV → kemik iliği yapım azalması. PDW hacim heterojenitesi, PCT tromboksit oranı. Modern kardiyovasküler risk skorlarında sıklıkla kullanılır.

Periferik Yayma

• Anomali (blast, atipik lenfosit, dev/dismorfik trombosit)
• Şistosit → MAHA (TTP, HUS, DIC)
• Sferosit → herediter sferositoz, otoimmün hemoliz
• Hedef hücre → talasemi, KC hastalığı, splenektomi
• Gözyaşı → myelofibrosis, infiltrasyon
• Roulo formasyonu → multipl miyelom
• Bazofilik stipling → kurşun, talasemi
• Howell-Jolly → aspleni
• Hipersegmentasyon → B12/folat
• Auer çubukları → AML

NLR, PLR, SII

NLR = nötrofil / lenfosit. Yüksek NLR (>3-5) sepsis, KV olay, kanser prognozu, KOAH alevlenmesinde bağımsız kötü prognoz. PLR = trombosit / lenfosit. SII = trombosit × nötrofil / lenfosit. 2026 metaanalizler bu skorların pahalı biyobelirteçlere kıyasla eşdeğer prognostik güçte olduğunu göstermiştir.

Preanalitik/Analitik Tuzaklar

• EDTA psödotrombositopeni
• Trombosit agregasyonu → yalancı düşük trombosit
• Soğuk aglutinin → yanlış MCV/RBC
• Lipemi/hemoliz → yalancı yüksek Hgb
• Aşırı lökositoz → yalancı yüksek Hgb (Coulter etkisi)
• Dev trombosit → cihaz eritrosit olarak sayabilir
• Numune yaşı 8 saatten uzun → MCV artışı, MCHC azalışı

Çocuk ve Yaşlıda Referans

Yenidoğanda Hgb 14-24 g/dL, fizyolojik anemi 6-9 haftada; bebeklikte lenfosit baskın formül (2-6 yaş). Yaşlıda hafif hemoglobin düşüşü fizyolojik değildir; WHO 2024 aynı sınırları kullanır ve yaşlıda anemi mutlaka araştırılmalıdır.

Gebelikte Hemogram

Fizyolojik hemodilüsyon: Hgb'de 1-2 g/dL düşüş beklenir; WHO 1. ve 3. trimester <11, 2. trimester <10.5 anemi. Fizyolojik lökositoz (12-15x10⁹/L), gestasyonel trombositopeni (nadiren <70x10⁹/L). HELLP/preeklampsi trombosit <100 + LDH artışı + AST artışı ile ayırıcı.

Doktor Seçimi ve İzlem

Rutin izlem aile hekimi/dahiliye tarafından yapılır. Persistan sitopeni, blast, ağır lökositoz/trombositoz, açıklanamayan hemoliz veya MDS/AML şüphesinde hematoloji sevki zorunludur. Türkiye'de üniversite hastanelerinde akış sitometri, NGS ve kemik iliği patoloji uzmanlığı standart pratik olmaktadır.

2026 Yeni Ufuklar

• Yapay zekâ destekli otomatize periferik yayma yorumu
• Retikülosit Hgb (Ret-He/CHr) ile erken demir eksikliği tanısı
• NLR/PLR/SII ile toplum tabanlı prognostik skorlama
• Sepsiste dijital hemogram + prokalsitonin + laktat entegrasyonu
• MDS/AML'de NGS panelinin rutine girişi (ELN 2025)
• Point-of-care hemogram cihazları (aile hekimliği ve saha)
• Wearable ve akıllı test cihazları ile uzaktan hematolojik izlem

Sık Sorulan Sorular

Hemogram öncesi aç kalmam gerekir mi?

Hayır. Hemogram için açlık şart değildir; ancak eş zamanlı lipid/glukoz istenirse 8-12 saat açlık.

Hafif düşük Hgb'de ne yapmalıyım?

Ferritin, TSAT, RDW, retikülosit ve gerekirse B12/folat ile etyoloji netleştirilir; tedavi etyolojiye göredir.

Trombosit düşüklüğü acil mi?

<50x10⁹/L kanama riski; <20 kendiliğinden kanama; ateş + trombositopeni + nörolojik bulgu → TTP, acil.

Yüksek WBC her zaman infeksiyon mudur?

Hayır. Stres, steroid, sigara, egzersiz, myeloproliferatif hastalıklar da yükseltir; formül ve yayma ile ayırım yapılır.

NLR neden önemli?

Basit, ucuz ve güçlü bir sistemik inflamasyon skorudur; sepsis, KV olay, KOAH ve onkolojik prognozda bağımsız belirteçtir.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi bireyseldir. Dahiliye/hematoloji uzmanınıza danışınız.