Vitamin ve Mineral Eksikliklerinin Tedavisi: A, D, E, K, B12

Son güncelleme: 2026 · Kanıt düzeyi: ACG 2023, AGA 2020, BSG 2018, ESPEN 2023 Klinik Beslenme, UEG 2018 Kronik Pankreatit kılavuzları temel alınmıştır.

Malabsorpsiyon: 2026 Perspektifi

Malabsorpsiyon, sindirim (maldigestion) veya emilim (malabsorption) aşamalarındaki bozukluk sonucu makro- ve mikronutrientlerin yetersiz alınmasıdır. Klinikte çoğunlukla iç içedir. 2026 yaklaşımında hedef; erken tanı, altta yatan nedene özgü tedavi ve besinsel eksikliklerin (yağda çözünen vitaminler, demir, B12, folat, kalsiyum, magnezyum, çinko) sistematik giderilmesidir. Kısa barsak sendromu, ekzokrin pankreas yetmezliği ve İBH gibi organik nedenlerin yanı sıra SIBO, çölyak ve giardia gibi tedavi edilebilir sebepler de mutlaka dışlanmalıdır.

Sindirim ve Emilim: Kısa Fizyoloji

• Lümen fazı: Pankreatik enzimler + safra asitleri → makronutrient hidrolizi ve emülsifikasyon
• Mukozal faz: Enterositlerde disakkaridazlar + brush-border enzimleri
• Post-mukozal faz: Lenfatik ve venöz transport

Klinik Bulgular

İntestinal

• Kronik ishal (özellikle bol, kokulu, yağlı — steatore)
• Karın distansiyonu, gaz
• Kilo kaybı, sarkopeni

Sistemik

• Anemi (demir, B12, folat eksikliği)
• Osteoporoz, hipokalsemi (D vitamini, kalsiyum eksikliği)
• Ödem (hipoalbuminemi, protein kaybı)
• Cilt bulguları (çinko, esansiyel yağ asidi eksikliği)
• Nörolojik bulgular (B12, E vitamini)
• Koagülopati (K vitamini eksikliği)

Etiyolojik Sınıflama

1. Lüminal Faz Bozuklukları (Maldigestion)

• Ekzokrin pankreas yetmezliği (kronik pankreatit, kistik fibroz)
• Safra asidi eksikliği (kolestaz, ileal rezeksiyon, SIBO)
• Gastrik nedenler (Zollinger-Ellison, gastrektomi sonrası)

2. Mukozal Bozukluklar

• Çölyak hastalığı
• Whipple hastalığı
• Tropikal sprue
• Otoimmün enteropati
• Radyasyon enteriti
• İBH (Crohn)

3. Yapısal / Bağırsak Uzunluğu

• Kısa barsak sendromu
• Enterik fistüller
• Divertiküler hastalık

4. Motilite ve Mikrobiyota

• SIBO
• Diyabetik enteropati
• Skleroderma

5. Lenfatik/Vasküler

• İntestinal lenfangiektazi
• Amiloidoz
• Mezenter iskemi

Tanı Algoritması (2026)

Birinci Basamak Laboratuvar

• CBC, ferritin, B12, folat, D vitamini, kalsiyum, magnezyum, çinko
• Albumin, protrombin zamanı
• KCFT, TSH, glukoz
• Anti-tTG IgA + total IgA (çölyak)
• Fekal kalprotektin, fekal elastaz-1

Fekal Yağ Değerlendirmesi

• 72 saatlik fekal yağ: Altın standart; >7 g/gün steatore. Diyet 100 g/gün yağ.
• Sudan III boyaması: kalitatif tarama.

Hedefe Yönelik Testler

• D-ksiloz emilim testi: Anormal → mukozal hastalık; normal → luminal/pankreatik sorun
• Fekal elastaz-1 <200 μg/g: Pankreas ekzokrin yetmezliği
• Nefes testleri: Laktoz, fruktoz, glukoz (SIBO), C13-mixed triglyceride (pankreas fonksiyonu)
• Endoskopi + biyopsi: Çölyak, Whipple, lenfangiektazi
• Kapsül endoskopi, MR enterografi

Tedavi: Nedene Yönelik Yaklaşım

Çölyak Hastalığı

Ömür boyu glutensiz diyet + vitamin/mineral replasmanı + DEXA izlemi.

Ekzokrin Pankreas Yetmezliği (PERT)

Yemek başına 40.000–75.000 lipaz ünitesi, ara öğünde yarım doz. PPI eklenmesi (asit ortamda enzim inaktivasyonunu önlemek için) etkinliği artırır. Yağda çözünen vitamin replasmanı.

Kısa Barsak Sendromu (SBS)

Beslenme desteği (enteral tercih), IV sıvı-elektrolit desteği, H2 blokeri/PPI, loperamid, oktreotid. Teduglutid (GLP-2 analoğu) parenteral beslenme ihtiyacını azaltır ve intestinal adaptasyonu destekler.

SIBO

Rifaksimin 550 mg × 3, 14 gün; metan pozitifse neomisin eklenir.

Whipple Hastalığı

IV seftriakson 2 g/gün × 2 hafta, ardından trimetoprim-sulfametoksazol 1 yıl.

Giardia

Tinidazol 2 g tek doz veya metronidazol 250 mg × 3, 5–7 gün.

Tropikal Sprue

Tetrasiklin 250 mg × 4 + folik asit 5 mg/gün, 3–6 ay.

Safra Asidi Eksikliği

Kolestaz tedavisi + orta zincirli trigliserit (MCT) bazlı diyet + yağda çözünen vitamin replasmanı.

Vitamin ve Mineral Replasmanı

• Yağda çözünen (A, D, E, K): Suda çözünen formlar tercih edilir
• B12: 1000 mcg IM/SC haftalık yükleme, ardından aylık
• Demir: Malabsorpsiyonda IV demir (ferrik karboksimaltoz)
• Folat: 1–5 mg/gün oral
• Kalsiyum + D: Osteoporoz riskine göre
• Çinko, magnezyum, selenyum — düzeye göre

Beslenme Desteği (ESPEN 2023)

Enteral

Bağırsak fonksiyonu varsa tercih. Polimerik, semi-elemental veya elemental formüller nedene göre seçilir.

Parenteral

Kısa barsak, ağır Crohn, refrakter malabsorpsiyon. Ev tipi parenteral beslenme (HPN) programları 2026'da yaygınlaşmıştır. Kateter enfeksiyonu, karaciğer hasarı (IFALD) ve trombozdan korunma protokolleri esastır.

Özel Popülasyonlar

Pediatrik

Konjenital nedenler (konjenital sükraz-izomaltaz eksikliği, glukoz-galaktoz malabsorpsiyonu, mikrovillus inklüzyon hastalığı) yenidoğan-erken çocukluk döneminde önem taşır.

Gebelik

Aktif malabsorpsiyonda maternal ve fetal risk yüksek; nedene özgü tedavi ve mikronutrient replasmanı öncelikli.

Yaşlılar

Atrofik gastrit, ilaç etkileşimleri (metformin-B12) ve gizli çölyak sık nedenlerdir.

İzlem

• 3–6 ayda kilo, semptom, laboratuvar
• Yıllık DEXA (osteoporoz riski)
• Vitamin/mineral düzeyleri
• Kısa barsakta yıllık karaciğer değerlendirmesi

Doktor Seçimi

Malabsorpsiyon iç hastalıkları/gastroenteroloji, klinik beslenme uzmanı, endokrinoloji (kemik/vitamin), cerrahi (kısa barsak, İBH) ve pediatri dahil multidisipliner ekiple takip edilir.

Sık Sorulan Sorular

Malabsorpsiyon = ishal midir?

Hayır — malabsorpsiyon ishal olmaksızın kilo kaybı, anemi, osteoporoz ile de sunulabilir.

Fekal elastaz nedir?

Pankreas ekzokrin fonksiyonunu gösteren dışkı testidir; <200 μg/g yetmezlik lehinedir.

PERT dozu nasıl belirlenir?

Semptom ve yağ malabsorpsiyonu şiddetine göre; yemek başına 40.000–75.000 lipaz ünitesi başlangıç; yanıtsızlıkta doz + PPI optimizasyonu.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi bireyseldir. İç hastalıkları uzmanınıza danışınız.