Yaşlıda Böbrek Fonksiyon İzlemi ve Frailty

Son güncelleme: 2026 · Kanıt düzeyi: KDIGO 2024/2026, NKF-ASN 2021 (CKD-EPI 2021), KDOQI, ADA/EASD 2026, ESC/ESH 2024 kılavuzları temel alınmıştır.

Böbrek Fonksiyon Takibi: 2026 Yaklaşımı

Böbrek fonksiyon takibi, hem sağlıklı erişkinlerde koruyucu hekimlik hem de riskli/kronik olgularda progresyonu izleme amacı taşır. 2026 yaklaşımı; yalnızca kreatinine dayalı ölçüm yerine çift belirteç (kreatinin + sistatin C), spot idrar UACR ve nedene özgü ek testleri birleştirir. eGFR ve UACR birlikte değerlendirilerek KDIGO risk kategorisi belirlenir; nefrolojiye sevk, ilaç dozlaması ve yaşam tarzı önerileri bu matrikse dayanır.

Serum Kreatinin

Kas kütlesine, yaşa, cinsiyete, diyete (kırmızı et), gebeliğe, sirkadyen ritme duyarlıdır. Sarkopenide düşük, kas hipertrofisinde yüksektir. GFR %50 azalmadan yükselmeyebilir; erken KBH için tek başına yetersizdir. Trimetoprim, simetidin, dolutegravir kreatinin sekresyonunu bloklar → yalancı yüksek. IDMS-uyumlu enzimatik ölçüm standarttır.

Sistatin C

Tüm nükleuslu hücrelerce üretilir; kas kütlesinden bağımsızdır. KDIGO 2024, kritik karar noktalarında (eGFR 45-59 sınırında ilaç dozu, KBH tanısı) kreatinini sistatin C ile doğrulamayı önerir. eGFRcys ve eGFRcr-cys formülleri kullanılır. Sarkopeni, yaşlı, obez ve hastanede yatanlarda özellikle üstündür.

CKD-EPI 2021 (Irk-Bağımsız)

NKF-ASN 2021 önerisiyle ırk katsayısı çıkarılmış CKD-EPI 2021 formülü standart hâle geldi. Türkiye laboratuvarlarında yaygın kullanılmakta; MDRD ve Cockcroft-Gault tarihsel olarak kalmıştır (CG ilaç dozlamasında yer alsa da eGFR-kreatinin/sistatin tercih edilir).

Kombine Formüller

• eGFRcr: Rutin başlangıç
• eGFRcys: Şüpheli senaryolarda
• eGFRcr-cys: En doğru (özellikle 45-59 sınırı) — 2026 tercih

Yaşa Göre Yorumlama

40 yaş sonrası yıllık ~1 mL/dk/1.73 m² fizyolojik azalma normaldir. 80 yaşında eGFR 60-70 mL/dk sıklıkla "sağlıklı yaşlanma" kabul edilebilir; UACR normal ve trend stabilse ilaç dozlaması dışında ek girişim gerekmez.

Pediatri

Bedside Schwartz (0.413 × boy/kreatinin) 1-18 yaş için standart. Sistatin C tabanlı formüller de kullanılır. Pediatrik referanslar yaş ve boya göre normalize edilmiştir.

İdrar Analizi

• Dipstik protein: yalnızca albümini yakalar; overflow (Bence-Jones) atlar
• Dipstik hematüri: eritrosit + mikroskopi konfirmasyonu şart
• Sediment: eritrosit silindiri (glomerüler), lökosit silindiri (pyelonefrit), granüler silendir (ATN)
• Kristaller: kalsiyum oksalat, ürik asit, sistin, struvit

UACR

Sabah ilk idrarda spot örnek. A1 <30, A2 30-300, A3 >300 mg/g. 3-6 ay içinde 2 kez tekrarlanır. Ateş, egzersiz, menstruasyon geçici yükseltir. UACR, eGFR'den bağımsız kardiyorenal risk belirteci; SGLT2i, RAS blokajı, finerenon endikasyonunda anahtar.

Proteinüri Tipleri

• Glomerüler: Albümin baskın (nefrotik/nefritik)
• Tübüler: β2-mikroglobulin, α1-mikroglobulin
• Overflow: Bence-Jones (myelom)
• Postural (ortostatik): Genç, gündüz +, sabah normal

Hematüri

Glomerüler bulgular: dismorfik eritrosit, eritrosit silindiri, proteinüri. Yalıtılmış non-glomerüler hematüride ürolojik değerlendirme (BT ürografi, sistoskopi). IgA nefropatisi en sık glomerüler mikrohematüri nedeni.

Böbrek Ultrasonu

• Normal boyut 9-12 cm; küçük → kronik hasar
• Ekojenite artışı: parankim hastalığı
• Hidronefroz: obstrüksiyon
• Kist: Bosniak klasifikasyonu
• Renkli Doppler: renal arter darlığı (RI, PSV)

İdrar Elektrolitleri

• FeNa <%1 prerenal, >%2 ATN
• Diüretik varlığında FeUrea <%35 prerenal
• İdrar Na yüksek + hipovolemik → SIADH veya diüretik

Asit-Baz

Metabolik asidoz KBY'de sık; anyon açığı hesabı (Na - Cl - HCO3, normal 8-12). Yüksek anyon açığı: ketoasidoz, laktik asidoz, üremi, toksik. Normal anyon açığı: RTA, ishal.

Yıllık Kontrol Programı

• Sağlıklı erişkin >40 yaş: her 2-3 yılda kreatinin, idrar analizi
• Diyabetik/hipertansif: yılda 1 eGFR + UACR
• Kalp yetmezliği/KAH: yılda 1
• Aile öyküsü KBY/ADPKD: 2 yılda 1 eGFR + USG
• KBY G3-G4: 3-6 ayda 1
• Nefrotoksik ilaç kullananlar: başlangıç + 2-4 hafta + 3 ay

Diyabette Takip

ADA/EASD 2026: tanı anında ve yılda 1 eGFR + UACR. Erken albuminüri saptaması SGLT2i, RAS ve finerenon başlangıç zamanını belirler. 5 yıl ötesi Tip 1 DM'de de tarama başlar.

Hipertansiyonda Takip

Tanı anında + yılda 1 eGFR, UACR, K, Na. RAS blokajı başlangıcında 2-4 hafta sonra kreatinin ve K kontrolü. Dirençli HT'de sekonder nefropati ekartasyonu (RAS Doppler, aldosteron/renin, uyku apnesi).

Kardiyovasküler Hastalıkta

KY, KAH, AF hastalarında yılda 1 böbrek paneli. DOAK/warfarin dozları eGFR'ye göre. SGLT2i, ARNI başlangıcında öncesi ve sonrası izlem şart.

Nefrotoksik İlaç İzlemi

• Aminoglikozid: günlük kreatinin, TDM
• Vankomisin: TDM (AUC), 48-72 saatte kreatinin
• Amfoterisin B: günlük K, Mg, kreatinin
• Kontrast: öncesi eGFR, 48-72 saat sonra kontrol
• Sisplatin: her siklus öncesi
• Kalsinörin inhibitörleri: TDM + kreatinin
• PPI: uzun süreli kullanımda yıllık eGFR (AIN riski)

Metformin

eGFR ≥45 tam doz, 30-44 doz azalt (max 1000 mg), <30 kontrendike. İyotlu kontrast öncesi/sonrası 48 saat kesim (yüksek riskte).

NSAID

KBY, KY, hipovolemi, RAS+diüretik kombinasyonunda kaçınılır. Kısa süreli, düşük doz alternatifleri (parasetamol, topikal, opioid seçilmiş) tercih edilir.

Kontrast Değerlendirmesi

eGFR <30 yüksek risk; <45 orta risk. Prevansiyon: hidrasyon (izotonik salin), en düşük volüm, iso/düşük osmolar ajan. N-asetilsistein rutin önerilmez (KDIGO 2024). Gadolinium eGFR <30'da NSF riski — grup II makrosiklik ajanlar güvenli.

Yaşlıda Takip

Frailty indeksi, polifarmasi gözden geçirilir. eGFR düşüklüğü yalnız sayı değil; sarkopeniyi düzeltmek için sistatin C tercih edilir. NSAID, uzun etkili sulfonilüre, digoksin dikkatli.

Gebelikte

Gebelikte GFR %40-50 artar; kreatinin <0.8 mg/dL beklenir. Preeklampsi: proteinüri, kreatinin artışı, KB. UPCR >0.3 anlamlı proteinüri.

Post-op Takip

Cerrahi sonrası ilk 48-72 saat AKI riski en yüksek. Sıvı dengesi, idrar çıkışı, günlük kreatinin. Yüksek riskli cerrahide (kardiyak, majör vasküler) NGAL/KIM-1 gibi erken belirteçler araştırma alanındadır.

Onkolojik Hastalar

Sisplatin, ifosfamid, metotreksat nefrotoksik. TLS profilaksisi (allopurinol, rasburikaz, hidrasyon). İmmün kontrol nokta inhibitörlerinde AIN sürveyansı.

SGLT2i Başlangıcı

İlk 2-4 hafta içinde eGFR'de %5-10 dip beklenir (tubuloglomerüler feedback). %30'a kadar geçici düşüş sürdürülür; bu koruyucu bir sinyaldir. K genelde stabil; hipovolemi ve DKA riski uyarılır.

eGFR Trendi ve Progresyon

Yıllık kayıp >5 mL/dk/1.73 m² → hızlı progresyon. KFRE 2-5 yıl risk hesaplar; ≥%10 nefroloji sevki eşiği. Trend çizimi, tek nokta ölçümden daha değerli.

Doktor Seçimi ve İzlem

Rutin fonksiyon takibi aile hekimi ve dahiliye tarafından yürütülür. Anormal bulgu (eGFR <60 kalıcı, UACR ≥30, hematüri + proteinüri, dirençli HT, elektrolit anomalisi) durumunda nefroloji sevki uygundur. Türkiye'de eğitim araştırma ve üniversite merkezleri, sistatin C, elektroforezis ve renal biyopsi imkânı ile önerilir.

2026 Yeni Ufuklar

• Erken hasar belirteçleri: NGAL, KIM-1, TIMP-2·IGFBP7 (NephroCheck)
• Sürekli glukoz + kreatinin izleyen giyilebilir sensörler
• AI destekli eGFR trend/progresyon tahmini
• Nefropati biyobelirteç panelleri (soluble uPAR, KL-6)
• Uzaktan tele-nefroloji ve dijital takip platformları

Sık Sorulan Sorular

Kreatininim yükseldi, KBY miyim?

Hayır — tek ölçüm tanı koydurmaz. 3 ay içinde 2. ölçüm ve eGFR + UACR ile değerlendirilir; akut nedenler dışlanır.

Sistatin C mi kreatinin mi?

Rutin taramada kreatinin (eGFRcr) yeterlidir; kritik karar noktalarında ve sarkopeni/obezite/yaşlıda sistatin C ile doğrulama önerilir.

Ne kadar sıklıkla kontrol?

Sağlıklı erişkinde 2-3 yılda 1; risk gruplarında yılda 1; KBY G3-G4'te 3-6 ayda 1; G5'te aylık.

Egzersiz sonrası protein çıkar mı?

Evet, geçici fonksiyonel proteinüri normaldir. UACR ölçümünden 24 saat önce yoğun egzersiz kaçınılmalıdır.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi bireyseldir. Nefroloji uzmanınıza danışınız.